سالنامه پاتولوژی و علوم آزمایشگاهی 1388
( در صورت اشکال در خواندن متن، لطفا راست کلیک کرده بر روی
switch page direction
کلیک نمائید )
1) عامل اسهال عفونی چیست؟

بیشتر موارد عفونتهای روده ای ناشی از سالمونلا و اشریشیا کلی در اثر مصرف غذای آلوده روی میدهد و علت اصلی آن روشهای نادرست تهیه و نگهداری غذا است، اما کودکانی که به محل نگهداری حیوانات مانند باغ وحش مراجعه میکنند یا افرادی که به دلایلی با حیوانات تماس دارند نیز در معرض ابتلا به این عفونتها هستند. حیوانات، به خصوص حیوانات جوان یا بیمار، ممکن است حامل سالمونلا یا اشریشیا کلی یا سایر عوامل اسهال یا اختلالات گوارشی دیگر در انسان باشند. شیرخواران، کودکان زیر 5 سال، خانمهای باردار، و افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، بیشتر در خطر هستند. انگلها ( ژیاردیا، آمیب ) و نیز ویروسها نیز جزو عوامل شایع اسهال هستند. شایعترین راه انتقال سالمونلا، تماس با خزندگان و جوجه است ولی سگ، گربه، پرندگان، اسب و سایر حیوانات نیز ممکن است حامل سالمونلا باشند. آب آلوده، دست آلوده افراد دیگر ( مثلاً در مهد کودک )، و غذای آلوده عوامل اصلی اسهال هستند. بهترین راه جلوگیری از عفونت سالمونلا رعایت بهداشت است. بلافاصله پس از رفتن به باغ وحش یا تماس با حیوانات، دستهای خود و کودکانتان را با آب و صابون بشویید. شستن دستها پیش از تهیه یا سرو غذا نیز ضروری است.

2) عفونت سالمونلا و اشریشیا کلی چه علائمی دارد؟

اگر شما یا کودکتان دچار تهوع، دل پیچه شدید، اسهال آبکی یا خونی و یا تب شوید و به خصوص اگر علائم فوق پس از رفتن به باغ وحش یا تماس با حیوانات بروز کند، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید. پزشک پس از پرسش از عادات غذایی و سابقه مصرف دارو یا مسافرت و معاینه از نظر علائم بیماری، ممکن است آزمایشهایی درخواست کند. در مواردی که اسهال شدید یا طولانی و یا همراه با دفع خون یا بلغم باشد، آزمایش مدفوع برای شناسایی ارگانیسمهای بیماریزا انجام میشود. نمونه مدفوع باید تازه و یا در ظرف حاوی ماده نگهدارنده باشد. آزمایش شامل بررسی میکروسکوپی از نظر انگل بالغ یه تخم انگل، وجود گویچه های سفید، چربی مدفوع، و کشت است. آزمایشهای آنتی ژنی از نظر ژیاردیا، کریپتوسپوریدیوم، و آنتامیب هیستولیتیکاحساس تر از آزمایش میکروسکوپی بوده و ویژگی بالاتری دارند. آزمایشهای دیگری که به ندرت ممکن است درخواست شوند عبارتند از آزمایش از نظر آلرژی غذایی، بیماری سلیاک، سم کلوستریدیوم دیفیسیل، الکترولیتها، و در نهایت بیوپسی روده کوچک، اندوسکوپی، کولونوسکوپی، و سیگموئیدوسکوپی.

3) هدف از آزمایش HPV چیست؟

این آزمایش برای شناسایی ویروس پاپیلوم انسان و با هدف غربالگری از نظر سرطان انجام میشود. این خانواده از ویروسها شامل حدود 100 نوع ویروس هستند که به عنوان عامل زگیلهای جلدی و تناسلی ( کوندیلوم ) شناخته شده اند. این عفونت در مردان و زنان جوان شایع بوده و اغلب سیر خوش خیم دارد و پس از مدت کوتاهی خودبخود بهبود می یابد. اما برخی انواع HPV مانند HPV-16، HPV-18، HPV-31، و HPV-45 پرخطر محسوب میشوند زیرا معمولاً باعث زگیل واضح نمیشوند بلکه عفونت پایدار ایجاد کرده و در ایجاد سرطان دهانه رحم ( سرویکس )، آلت مرد، مقعد، و ... نقش دارند. از سالها پیش، آزمایش پاپ اسمیر با هدف غربالگری از نظر سرطان سرویکس انجام می شود. عفونت HPV در پاپ اسمیر به شکل تغییرات سلولی ناشی از 13 نوع پرخطر شایع قابل شناسایی است ولی امکان افتراق نوع ویروس در پاپ اسمیر وجود ندارد. در سالهای اخیر آزمایش HPV DNA به عنوان ابزاری برای غربالگری سرطان و یا پیگیری نتایج غیرطبیعی پاپ اسمیر رواج یافته است.

4) در آزمایش HPV از چه نمونه ای استفاده میشود؟

نمونه ای از سلولهای ناحیه سرویکس در زنان با استفاده از اسپاچولای چوبی، سواب یا براش ، و یا نمونه سواب یا براش مقعد در مردان برای این آزمایش بکار میرود. نمونه باید در محلول نگهدارنده ( پرزرواتیو ) مخصوص قرار داده شود. در حال حاضر در خانمهای جوانتر از 30 سال، غربالگری شامل معاینه لگن و پاپ اسمیر است که باید با شروع فعالیت جنسی از 18 سالگی آغاز شود. در صورتی که نتایج نشاندهنده تغییرات غیرطبیعی ناشی از انواع پرخطر HPV باشد، برای پیگیری میتوان از آزمایش HPV DNA استفاده کرد. با توجه به شیوع بالای عفونت HPV در زنان جوانتر از 30 سال، آزمایش HPV DNA به عنوان غربالگری اولیه در این گروه سنی توصیه نمیشود. در گروه سنی 30 سال و بالاتر، علاوه بر معاینه لگن و پاپ اسمیر، آزمایش HPV DNA نیز به عنوان غربالگری اولیه توصیه میشود. در صورت منفی بودن نتایج پاپ اسمیر و HPV DNA، در خانمهایی که مبتلا به وضعیت زمینه ای مانند عفونت HIV یا نقص ایمنی نباشند، تا 3 سال اقدام دیگری لازم نیست ولی پس از مدت فوق انجام پاپ اسمیر و آزمایش HPV DNA مجدد توصیه میشود.

5) آیا انجام آزمایش HPV DNA هر سال ضروری است؟

انجام آزمایش HPV DNA و پاپ اسمیر در فواصل کوتاهتر از 3 سال تنها با هدف پایش عفونت و در مواردی مجاز است که آزمایش HPV DNA در فردی مثبت شده و یا تغییرات غیرطبیعی در پاپ اسمیر مشاهده شود و یا بیمار مبتلا به وضعیت زمینه ای مانند عفونت HIV یا نقص ایمنی باشد. گاهی پزشک در جریان معاینه لگن ممکن است زگیل یا ضایعه دیگری مشاهده کند و انجام بررسی بیشتر را توصیه نماید. استفاده از اسید استیک باعث میشود برخی ضایعات پنهان به راحتی در کولپوسکوپی قابل مشاهده باشند. اگر تکه برداری ( بیوپسی ) از این ضایعات یا پاپ اسمیر نشاندهنده وضعیت پیش بدخیم یا نئوپلازی داخل اپیتلیال باشد، آزمایش HPV DNA با شناسایی انواع پرخطر ویروس میتواند به تعیین احتمال ابتلا به بدخیمی در آینده و تصمیم گیری درباره درمان کمک کند. زنانی که بیش از یک شریک جنسی دارند یا همسرشان بیش از یک شریک جنسی دارد، باید به صورت دوره ای از نظر بیماریهای آمیزشی ( STDs ) شامل عفونت HPV آزمایش شوند. آزمایش HPV DNA در مردان هم جنس باز و مردان مبتلا به عفونت HIV نیز توصیه میشود.

6) نتایج آزمایش HPV چگونه تفسیر میشود؟

تغییرات درجه پایین ( low-grade ) در پاپ اسمیر نشاندهنده وجود احتمالی HPV و نیاز به آزمایش بیشتر است. نتیجه مثبت آزمایش HPV DNA نشاندهنده وجود نوع پرخطر ویروس است ولی نوع دقیق ویروس را مشخص نمیکند. منفی شدن هر دو آزمایش فوق، وجود عفونت HPV پرخطر را غیرمحتمل میسازد. اگر پاپ اسمیر غیرطبیعی باشد ولی آزمایش HPV DNA منفی باشد، آزمایش جهت پیگیری و پایش بیشتر توصیه میشود. در صورتیکه پاپ اسمیر منفی و HPV DNA مثبت باشد، هر دو آزمایش باید پس از 6 تا 12 ماه تکرار شوند. تعیین دقیق نوع ویروس ( typing ) معمولاً لازم نیست. با این حال در صورت درخواست چنین آزمایشی، نتیجه معمولاً نشاندهنده عفونت HPV6 و HPV11 ( زگیل تناسلی ) است که به همراه انواع 42، 43، و 44 با خطر پایین پیشرفت به سرطان همراه هستند. بیشترین خطر پیشرفت به سرطان در عفونتهای ناشی از انواع 16، 18، 31، 33، و 39 HPV مشاهده میشود. HPV یکی از شایعترین بیماریهای آمیزشی ( STDs ) در جهان است. در 90% زنان مبتلا به عفونت HPV سرویکس، عفونت در عرض 2 سال فروکش کرده و قابل تشخیص نخواهد بود. درصد پایینی از زنان دچار عفونت پایدار میشوند که عامل خطرساز کلیدی برای ابتلا به سرطان سرویکس است.

7) علائم عفونت HPV چیست؟

هدف از انجام پاپ اسمیر و آزمایش HPV، پایش خطر عفونت پایدار و هشدار زودرس از نظر نیاز به درمان است. عفونت HPV تناسلی از طریق تماس جنسی- به ویژه آمیزش از طریق واژن، مقعد، و دهان- منتقل میشود. احتمال انتقال از طریق تماس جنسی بدون آمیزش کمتر است ولی وجود دارد. تعیین منشاء عفونت غیر ممکن است و به عنوان مثال، اگر فردی در یک رابطه تک همسری مبتلا به عفونت HPV شود، لزوماً نشاندهنده روابط نامشروع نیست. به ندرت خانمهای باردار در حین زایمان واژینال، عفونت را به نوزاد منتقل میکنند که در این صورت نوزاد دچار پاپیلوماتوز ( زگیلهای متعدد ) حنجره خواهد شد. به طور کلی، انواع خاصی از HPV عامل زگیل و ضایعات دیگر تناسلی هستند ولی HPV معمولاً علائمی ایجاد نمیکند. بیشتر مبتلایان به عفونت HPV تناسلی از عفونت خود بی اطلاع هستند و به همین دلیل معاینه و پاپ اسمیر دوره ای اهمیت بسیار دارد. عفونت HPV در صورت عدم درمان ممکن است خودبخود فروکش کند، به همان شکل باقی بماند یا تشدید شود و به شکل توده بزرگی از زگیلهای متعدد و حجیم درآید. برخی انواع HPV ممکن است منجر به سرطان دهانه رحم زنان یا آلت تناسلی مردان شوند.

8) چه راههایی برای درمان یا پیشگیری از عفونت HPV وجود دارد؟

روشهای درمان زگیل تناسلی شامل استفاده از مواد شیمیایی، انجماد، سوزاندن با الکتریسیته، جراحی و لیزر است. درمان در بیشتر موارد منجر به پاک شدن زگیلها میشود. در موارد عود عفونت، تزریق مستقیم اینترفرون به ضایعات تناسلی پیشنهاد شده است. به هر حال، باید توجه شود که به رغم ناپدید شدن ضایعات پس از درمان، ویروس در بدن شما باقی میماند. راههای مختلفی در برخورد با پاپ اسمیر غیرطبیعی وجود دارد که شامل پایش به مدت چند ماه و مشاهده بهبود خودبخود، انجماد ( کرایوسرجری ) و اقدامات دیگر برای برداشتن بافت مبتلا است. مؤثرترین راه پیشگیری از عفونت، اجتناب از تماس جنسی است. در غیر اینصورت، کاهش تعداد شرکای جنسی و انتخاب شریکی که خود در گذشته یا حای شریک جنسی دیگری نداشته باشد، خطر ابتلا به عفونت را کاهش میدهد. کاندوم نیز خطر عفونت را کاهش میدهد ولی مصونیت کامل ایجاد نمیکند. واکسن HPV در ژوئن 2006 به تأیید FDA ( سازمان غذا و داروی ایالات متحده ) رسید. این واکسن در مقابل ابتلا به دو نوع شایع و پرخطر ( 16 و 18 ) ویروس که عامل 70% موارد سرطان سرویکس و بیشتر سرطانهای واژن و ولو هستند، ایجاد مصونیت میکند. این واکسن از ابتلا به دو گونه شایع HPV که عامل 90% زگیلهای تناسلی هستند ( 6 و 11 ) نیز پیشگیری میکند. واکسن HPV بی خطر و مؤثر است و در سه نوبت در عرض 6 ماه تزریق میشود. بیشترین کارآیی واکسن در صورتی است که پیش از سن آغاز فعالیت جنسی تجویز شود. بنابر این حتی خانمهای واکسینه نیز همچنان به پاپ اسمیر دوره ای نیاز خواهند داشت، زیرا تزریق واکسن HPV منجر به مصونیت کامل نمیشود.

9) شیوع عفونت HPV چقدر است؟

عفونت HPV یکی از شایعترین بیماریهای آمیزشی ( STDs ) در جهان است و احتمالاً شیوع آن در ایالات متحده بیشتر از هر بیماری آمیزشی دیگری است. بیشترین شیوع عفونت در نوجوانان و جوانان گزارش شده و حدود 50% تا 75% مردان و زنان در بخشی از دوران فعالیت جنسی خود دچار عفونت HPV تناسلی میشوند. هر سال حدود 5.5 میلیون آمریکایی دچار عفونت جدید HPV میشوند و به همین دلیل HPV شایعترین بیماری آمیزشی ( STD ) اکتسابی است. مردان به صورت روتین از نظر عفونت HPV غربال نمیشوند، مگر اینکه در یک گروه پرخطر قرار گیرند. کیتهای موجود برای تشخیص HPV DNA در مردان تأیید نشده اند. با توجه به شیوع بالای عفونت HPV در خانمهای جوانتر از 30 سال نیز، آزمایش HPV DNA در این گروه سنی به صورت روتین پیشنهاد نمیشود، چرا که بسیاری از این بیماران به رغم ابتلا به عفونت HPV، هرگز دچار سرطان نخواهند شد. انجام آزمایش HPV DNA در خانمهای جوان منجر به شناسایی موارد متعددی خواهد شد که HPV مثبت هستند ولی عفونت آنان گذرا و خودمحدودشونده است و حاصلی جز اضطراب و درمانهای غیرضروری نخواهد داشت.

10) آیا آزمایش HPV DNA میتواند جایگزین پاپ اسمیر شود؟

به رغم ورود روشهای پیشرفته ای مانند آزمایش HPV DNA، آزمایش پاپ همچنان مؤثرترین ابزار برای پیشگیری از سرطان سرویکس است و انجام دوره ای آن در تمام خانمها توصیه میشود. البته انجام همزمان پاپ اسمیر و آزمایش HPV DNA در خانمهای بالاتر از 30 سال، احتمال تشخیص زودرس را افزایش میدهد. از زمان اجرای برنامه غربالگری پاپ در ایالات متحده، تعداد موارد سرطان سرویکس 70% کاهش یافته است. در برخی موارد، به خصوص در پاپ اسمیر به روش سنّتی، سلولهای غیرطبیعی از دید پاتولوژیست مخفی می مانند. پاپ اسمیر نیاز به پرسنل ورزیده و ابزارهای تخصصی دارد. آزمایش HPV خطای کمتری دارد و تکرارپذیری نتایج آن بهتر است. البته هیچ آزمایشی به تنهایی کامل و کافی نیست، اما در حال حاضر، بهترین راه پیشگیری از سرطان سرویکس، انجام پاپ اسمیر در فواصل منظم است. انجام پاپ اسمیر و آزمایش HPV DNA به طور همزمان، اثربخشی برنامه غربالگری را بهبود بخشیده و فواصل انجام غربالگری را نیز طولانی تر میکند، ولی بی ملاحظه بودن در انجام آن، هزینه غربالگری را افزایش میدهد و افزایش موارد بینابینی باعث اضطراب بیماران و درمانهای غیرضروری خواهد شد.

11) در برخورد با نتایج غیرقطعی پاپ اسمیر چه باید کرد؟

تنها در ایالات متحده، سالیانه بیش از 2 میلیون زن در آزمایش پاپ اسمیر با نتایج " غیرقطعی " ( inconclusive )، " ناکافی " ( insufficient )، یا " رضایت بخش نیست " ( unsatisfactory ) روبرو میشوند که در صورت رفع برخی اشکالات میتوان تا حدودی از اضطراب این بیماران کاست. پاپ اسمیر بخشی از معاینات زنان است که در صورت برخورد با نتایجی که نشاندهنده اختلالات دهانه رحم، استرس قابل توجهی برای بیماران به همراه دارد. در بسیاری از مواقع، آزمایشگاه نمیتواند به طور قطعی بگوید تغییرات مشاهده شده خوش خیم ( بی ضرر ) یا نشانه زودرس یک بیماری جدی ( سرطان ) هستند. این میتواند ناشی از عوامل متعددی باشد که شامل کیفیت نمونه ارسال شده به آزمایشگاه، کیفیت ماده نگهدارنده، یا وجود سلولهایی باشد که طبیعی نیستند ولی سرطانی بودن آنها نیز قطعی نیست. حدود 4% نتایج پاپ اسمیر نشاندهنده لزوم پیگیری بیمار، اغلب به شکل تکرار آزمایش است.

12) در برخورد با نتایج غیرقطعی پاپ اسمیر چه باید کرد؟

دو تغییر جدید در ارتباط با نحوه گزارش نتایج پاپ اسمیر و نحوه برخورد با نتایج غیرقطعی باعث شده است روند درمان بیماران مشخص شده تر و پیگیری آنان راحت تر باشد. یکی از این تغییرات ناشی از پژوهشهایی است که نشاندهنده نقش مؤثر HPV در ایجاد سرطان سرویکس است. تغییر دوم ناشی از نحوه جدید گزارش نتایج براساس سیستم بتسدا 2001 است. تغییر عمده در نحوه گزارشدهی در سیستم بتسدا 2001 شامل بکارگیری معیارهایی است که به فن آوری جدید پاپ اسمیر با استفاده از نمونه مایع ( liquid-based ) میپردازد. سیستم بتسدا 2001 آزمایشگاه را ملزم میکند تا نتایج را براساس نحوه صحیح و مشخص پیگیری بیماران گزارش کند. بدین ترتیب نحوه پیگیری بیماران مشخص شده و نیاز به تکرار پاپ اسمیر کاهش خواهد یافت.

13) در برخورد با نتایج غیرقطعی پاپ اسمیر چه باید کرد ( ادامه )؟

در صورت گزارش نتایج “ASC-US”، پیگیری شامل دو نوبت پاپ اسمیر مجدد، انجام فوری کولپوسکوپی ( مشاهده سرویکس با ابزاری به نام کولپوسکوپ ) با یا بدون بیوپسی، و یا انجام آزمایش HPV DNA از نظر سویه های پرخطر این ویروس است. انجام آزمایش HPV DNA بر روی نمونه های پاپ اسمیر مایع به سهولت امکان پذیر است و آزمایشگاه میتواند پس از مشورت بیمار با پزشک خود، آن را انجام دهد و نیازی به نمونه گیری مجدد نیست. در مواردی که گزارش به صورت “ASC-H” است، بهترین اقدام، انجام کولپوسکوپی فوری همراه با بیوپسیهای متعدد از سرویکس است.

14) آزمایشگاه ژنتیک بالینی چیست؟

آزمایشگاه ژنتیک بالینی محل آنالیزنمونه ژنتیک ( DNA یا RNA ) با هدف کمک به تشخیص بیماری است. پیشرفتهای چشمگیر و سریع بشر طی سالهای اخیر در زمینه علوم زیست پزشکی ، منجر به ورود آزمایشهای متعدد ژنتیک به عرصه تشخیص بالینی شده است. گفته میشود آزمایشگاه زنتیک بالینی، نحوه تشخیص بسیاری از بیماریها را متحول خواهد ساخت. البته درخواست آزمایشهای ژنتیک تنها به منظور تشخیص بیماریها ( ژنتیک بالینی ) صورت نمی گیرد و دلایل متعدد دیگری مانند ارزیابی دارودرمانی ( فارماکوژنومیک )، تشخیص هویت ( اثرانگشت DNA، دی- ان- اِی فینگرپرینت )، اثبات ابوّت، تعیین بافت برای پیوند، آنالیز کروموزومی ( سیتوژنتیک )، و تشخیص میکروارگانیزمها برای انجام این آزمایشها وجود دارد. مشخصه منحصربفرد آزمایشگاه ژنتیک بالینی این است که امکان تشخیص قطعی یا پیش بینی احتمال ابتلا به یک بیماری خاص را حتی قبل از بروز علائم فراهم میکند. در اینجا میتوان افراد را از وجود برخی ژنهای خاص و احتمال انتقال انها به فرزندان مطلع ساخت. همچنین میتوان درباره اثربخشی برخی داروها پیش از آغاز درمان اظهارنظر کرد.

15) آزمایشهای ژنتیک چه محدودیتهایی دارند؟

محدودیت اصلی آزمایشهای ژنتیک بالینی این است که برخلاف سایر آزمایشها مانند قند خون، در تمام موارد نمیتوان نتایج را به صورت بلی یا خیر و قطعی به اطلاع بیمار رساند، و گاهی نتایج بینابینی و به صورت احتمال و پیش بینی است. گاهی پزشک و بیمار نمیدانند با نتایجی که در دست دارند چه کنند و محدودیت روشهای درمانی بر پیچیدگی موضوع می افزاید. یک آزمایش ژنتیک خاص تنها قادر به شناسایی یک ژن یا جهش ژنی خاص است و نمیتواند احتمال بروز و میزان بروز آن ژن را تضمین کند یا حتی ابتلای قطعی به بیماری یا شدت بیماری را پیش بینی کند. گاهی ژنها یا جهشهای ژنی متعدد قادر به ایجاد بیماری یکسان هستند و فقدان یک ژن یا جهش ژنی خاص، تشخیص را منتفی نمیکند. در بیشتر پانلهای ژنتیک تنها به واریانتهای شایع بسنده میشود و هیچ آزمایشی نمیتواند تمام واریانتها را شناسایی کند. همچنین آزمایش مربوط به یک بیماری ژنتیک خاص، نمیتواند اطلاعاتی درباره سایر بیماریهای ژنتیک ارائه دهد. از سوی دیگر، بسیاری از بیماریها مانند دیابت، چاقی، و الزایمر، حاصل تعاملات متقابل ژنها و عوامل محیطی هستند. نحوه تأثیر تعاملات فوق در ایجاد بیماری هنوز روشن نشده است.

16) جنبه های قانونی و اخلاقی آزمایشهای ژنتیک چیست؟

جنبه های اخلاقی و قانونی شامل حفظ اسرار محرمانه بیماران، استفاده از نتایج برای تعیین پوشش بیمه، و استفاده از نمونه های بایگانی شده، در آزمایشهای ژنتیک حساسیت بیشتری نسبت به سایر آزمایشها دارد. یکی از اجزای مطلقاً ضروری در آزمایشگاه ژنتیک بالینی، کسب رضایت نامه مکتوب پس از آگاهی بیمار از پیامدهای احتمالی این آزمایشها است. حقوق قانونی بیمار باید به اطلاع وی برسد. بیمار باید بداند با نتایج آزمایشها چه می خواهد بکند. آیا بیماری وی، در صورت تشخیص، قابل درمان است؟ هزینه درمان چقدر است؟ عوارض درمان چیست؟ نتایج آزمایشهای ژنتیک ممکن است پیامدهایی نه تنها برای بیمار، بلکه برای اعضای خانواده وی نیز داشته باشد. آموزش و مشاوره ژنتیک پیش از انجام آزمایش، به افزایش آگاهی، تصمیم گیری صحیح، و تطبیق پذیری با پیامدهای احتمالی کمک میکند.

17) از چه نمونه هایی در آزمایشهای ژنتیک استفاده میشود؟

در آزمایشگاه ژنتیک از نمونه های مختلفی مانند خون، ادرار، بزاق، مدفوع، بافت، استخوان، یا مو استفاده میشود. سلولهای موجود در این نمونه ها جدا شده و DNA استخراج میشود. آزمایش DNA از نظر تغییرات و جهشهای ژنی نیاز به ابزارها و فنون دقیق و پیچیده ای دارد. نمونه ممکن است در داخل لوله آزمایش، سواب یا ظروف دیگر یا در حالت منجمد به آزمایشگاه ارسال شود. DNA در آزمایشگاه پس از استخراج به وسیله آنزیمهای خاصی به قطعات کوچکتر تقسیم میشود. آزمایش بر روی قطعات کوچک راحت تر از قطعات بزرگ یا مولکول کامل DNA است. یکی از روشهای جداسازی و طبقه بندی این قطعات، قرار دادن آنها در یک میدان الکترومغناطیسی است که این روش الکتروفورز نام دارد. در این روش از تفاوت در سرعت حرکت قطعات مختلف و میزان تمایل آنها به قطب مخالف استفاده میشود. روشهای دیگر شامل تکثیر و تقویت قطعه ای از DNA ( PCR )، تعیین توالی یا سکانس ژن، و هم زاد سازی یا هیبریداسیون است. از طریق مقایسه نتایج با افراد نرمال میتوان به تفاوتهایی که عامل اختلال مورد نظر است پی برد.

18) آیا غیر از آزمایش مستقیم DNA، روشهای دیگری برای تشخیص اختلالات ژنتیک وجود دارد؟

بسیاری از اختلالات ارثی به طور غیرمستقیم و از طریق آزمایش فرآورده ها ( پروتئینها یا متابولیتها ) تشخیص داده میشوند. ژنها حاوی اطلاعات و کدهای لازم برای تولید هزاران فرآورده ای هستند که در بخشهای مختلف بدن به مصرف میرسند و اختلال در هر یک از این فرآورده ها ممکن است سلامت انسان را مختل کند. بنابراین میتوان به جای شناسایی مستقیم ژنها، فرآورده های آنها را شناسایی کرد. نمونه ای از آزمایش فرآورده های ژن، غربالگری نوزادان از نظر اختلالات مادرزادی مانند فنیل کتونوری ( PKU ) است. ژن مربوط به تجزیه فنیل آلانین در نوزادان مبتلا تغییریافته و آنزیم مورد نظر تولید نمیشود. در نتیجه، فنیل آلانین در خون این نوزادان تجمع یافته و در صورت عدم تشخیص و درمان بموقع، رشد مغز نوزاد را مختل میکند. آزمایش خون نوزادان از نظر مقدار فنیل آلانین، به سهولت قابل انجام است و هزینه آن بسیار کمتر از آزمایش ژنتیک است. مثالهای دیگر شامل آزمایش خون نوزادان از نظر هورمون تیروئید در کم کاری مادرزادی غده تیروئید و از نظر هورمون کورتیزول در هیپرپلازی مادرزادی غده فوق کلیوی است.

19) فارماکوژنتیک چیست؟

تجویز مقدار استاندارد دارو در برخی بیماران، منجر به بروز واکنشهای شدید دارویی میشود. در بیماران دیگر به نظر میرسد همین مقدار دارو اثربخشی کافی ندارد. در بسیاری از موارد، عامل پیامدهای متناقض فوق، ترکیب ژنتیکی متفاوت افراد است. علمی که به مطالعه تفاوتهای فوق میپردازد، "فارماکوژنتیک" یا "فارماکوژنومیک" نام دارد. مثال معروف آن در افرادی مشاهده میشود که تجویز داروی ضد درد کدئین به دنبال عمل جراحی، باعث بروز عوارض منتشر جلدی، تنگی نفس و ضربان نامنظم قلب میشود. کلیه عوارض فوق با قطع دارو ناپدید میشوند. مطالعات دانشمندان نشان داده خون چنین افرادی فاقد آنزیم تجزیه کننده کدئین به مورفین و اجزای دیگر است. بدین ترتیب مقدار کدئین در خون این افراد به شدت افزایش یافته و علائم مسمومیت بروز میکند. فقدان آنزیم ناشی از یک ژن تغییریافته است. با شناسایی این ژن میتوان از بروز واکنشهای خطرناک و حتی مرگبار پیشگیری کرد. در برخی افراد، تغییر ژن منجر به تولید بیش از حد آنزیم تجزیه کننده دارو میشود و در نتیجه مقدار دارو در خون این افراد به میزان لازم برای بروز اثرات درمانی نمیرسد.

20) کاربرد آزمایشهای ژنتیک در بیماریهای عفونی چیست؟

تشخیص آزمایشگاهی بسیاری از عوامل عفونی با روشهای معمولی امکان پذیر است. در صورتی که به هر دلیل ( باکتری یا ویروس خاص، مراحل ابتدایی بیماری و نیز در موارد مزمن ) نتوان با روشهای رایج به تشخیص این بیماریها کمک کرد، آزمایشگاه ژنتیک بالینی به کمک پزشکان می آید. این کار با استخراج DNA باکتری، و تقویت آن پس از تبدیل به قطعات کوچکتر است. در این موارد معمولاً از نمونه ادرار، خون، خلط، مایع مغزی نخاعی و ... استفاده میشود. برخی از این آزمایشها که هم اکنون به مرحله کاربرد بالینی رسیده اند عبارتند از: کلامیدیا تراکوماتیس که عامل یکی از بیماریهای آمیزشی است، نایسریا گنوره آ( عامل سوزاک )، بورلیا، لژیونلا، میکوپلاسما، بوردتلا، و باسیل سل. کاربرد دیگر آزمایشهای ژنتیک در برخی بیماریهای عفونی، شمارش تعداد نسخه های RNA ویروس ( بار ویروسی ) است که به تعیین پاسخ به درمان و پیش آگهی کمک میکند. رایج ترین آزمایش بار ویروسی در عفونتهای HIV و HCV انجام میگیرد و نیاز به نمونه خون دارد. توکسوپلاسما که عامل انسفالیت و عفونتهای مادرزادی است، نمونه ای از عوامل انگلی است که به روش ژنتیک قابل تشخیص است.

21) آیا ارزیابی سازگاری پیوند بافت و عضو در آزمایشگاه ژنتیک امکان پذیر است؟

در گذشته پیش بینی دقیق سازگاری پیوند بافت یا عضو، مانند کلیه، ریه، یا مغزاستخوان به سختی امکان داشت. ناسازگاری پیوند میتواند منجر به بروز واکنشهای جدی ردّ پیوند شود. یکی از ابتدایی ترین روشها برای پیش بینی احتمال ردّ پیوند ، مخلوط کردن گویچه های سفید خون اهداکننده پیوند با گویچه های سفید خون گیرنده پیوند است و مشاهده واکنش ایمنی به شکل تکثیر رده ای از لنفوسیتها است. امروزه آنالیز DNA اهداکننده و گیرنده ( تعیین بافت، تیشو تایپینگ ) برای کاهش احتمال ردّ پیوند مرسوم شده است. در پیوند مغزاستخوان، آزمایش DNA نشان میدهد تکثیر گویچه های سفید و پیش سازهای آنها از منشاء خود گیرنده و یا از منشاء بافت اهدا شده است. مجموعه ای از ژنهای اختصاصی پیوند شناسایی شده که عمدتاً بر روی کروموزوم 6 قرار گرفته اند و تطابق آنها بین اهداکننده و گیرنده پیوند تا حدود زیادی سرنوشت پیوند را پیش بینی میکند. این مجموعه MHC ( مجموعه اصلی سازگاری بافتی ) نام دارد. تفاوتهای موجود در ناحیه خاصی از این مجموعه به نام HLA ( آنتی ژن لکوسیت انسان )، توجه بیشتر دانشمندان را جلب کرده و بیشتر برای پیوند بکار میرود.

22) سرطان خون چیست؟

لوکمی حاد لنفوبلاستی یا ALL ( اِی- اِل- اِل )، شایعترین نوع سرطان خون در اطفال است که بیشتر در سنین 2 تا 5 سالگی و بیشتر در پسران دیده میشود. لوکمی ( لوسمی ) یا سرطان خون در خون یا مغزاستخوان یا میان سینه ( مدیاستن ) آغاز میشود. گویچه های سفید غیرطبیعی، با اشغال مغزاستخوان، تولید سلولهای طبیعی وپلاکتها را مختل کرده و بیمار دچار کم خونی ( ضعف یا خستگی زودرس و تنگی نفس )، خونریزیهای منقوط در سطح پوست همراه با عفونتهای مکرر میشود. ALL در افرادی که برادر یا خواهر مبتلا دارند، مبتلایان به سندرم داون و نیز افرادی که تحت شیمی درمانی یا پرتودرمانی قرار گرفته اند شایعتر است. خوشبختانه بیشتر کودکان در صورت درمان بموقع کاملاً بهبود می یابند. مشخصه ALL، تکثیر سلولهای نارس رده لنفوسیتی به نام لنفوبلاست است. آزمایش CBC و گستره خون محیطی از نظر تعداد سلولهای طبیعی و پلاکت و وجود سلولهای غیرطبیعی به تشخیص کمک میکند. در صورت شک به لوکمی، نمونه کوچکی از مغزاستخوان ( معمولاً از استخوان لگن یا جناغ سینه ) تهیه و توسط پاتولوژیست از نظر وجود سلولهای غیرطبیعی آزمایش میشود. آزمایشهای دیگر شامل بررسی کروموزومی ( سیتوژنتیک ) از نظر اختلالات کروموزومی که ممکن است در لوکمی مشاهده شود، و ایمونوفنوتیپ از نظر تعیین نوع سلولی است که منشاء سرطان است.

23) شایعترین نوع سرطان خون در بالغین چیست؟

شایعترین سرطان خون در بالغین، لوکمی حاد میلوئید یا AML ( اِی- اِم- اِل ) است. این نوع سرطان به سرعت گسترش می یابد و ممکن است غدد لنفاوی، کبد، طحال و مغز را گرفتار کند. درمان باید هر چه سریعتر آغاز شود. درمان بموقع باعث میشود بیماری به مدت طولانی فروکش کند. AML در مردان و به ویژه سیگاریها شایعتر است. سابقه شیمی درمانی یا پرتودرمانی، سابقه ALL در کودکی، و برخی اختلالات خونی دیگر با افزایش خطر ابتلا به این سرطان مرتبط هستند. در سالهای اخیر، پزشکان به وسیله شیمی درمانی و با استفاده از ترکیبات آرسنیک و اسید رتینوئیک همراه با آنتی بادیهای مونوکلونال توانسته اند کمک بسیاری به درمان مبتلایان به AML کنند. آنتی بادی بادیهای مونوکلونال با شناسایی مواد ضروری برای رشد سلولهای سرطانی و چسبیدن به این مواد، باعث توقف رشد و مرگ این سلولها میشوند. کاربرد دیگر آنتی بادیهای مونوکلونال، شناسایی سلولهای سرطانی و رساندن مستقیم داروها، سموم یا مواد رادیواکتیو به این سلولها است. بدین ترتیب مقدار کافی از دارو به سلولهای سرطانی میرسد، بدون اینکه عوارض درمان باعث آسیب سلولهای سالم شود.

24) آنتی بادی مونوکلونال چیست؟

یکی از روشهای مهم درمان سرطان، استفاده از فرآورده هایی است که به طور مستقیم یا غیرمستقیم با دستگاه ایمنی سروکار دارند. این روش ایمونوتراپی نام دارد. آنتی بادی مونوکلونال، رایجترین داروی درمان سرطان به روش ایمونوتراپی محسوب میشود. این آنتی بادیها در مقیاس تجاری و وسیع در آزمایشگاههای پیشرفته تولید میشوند. دستگاه ایمنی بیمار مبتلا به سرطان در اینجا نقش فعالی ندارد و به همین دلیل روش فوق ایمونوتراپی غیرفعال نام دارد. ترکیب سلول مولد یک آنتی بادی خاص ( مونو کلونال به معنی یک رده یا کلون واحد سلولی است ) در موشهای آزمایشگاهی با سلولهای میلوما ( نوعی از سرطان خون )، منجر به شکل گیری سلول هیبریدوما میشود. هیبریدوما علاوه بر توانایی تولید این آنتی بادی خاص، توان تکثیر نامحدود یک سلول سرطانی را نیز دارد. بدین ترتیب، مقدار زیادی از آنتی بادی به شکل خالص تولید میشود. اولین دسته از آنتی بادیهای مونوکلونال به طور کامل از سلولهای موش تولید شدند. مشکل اصلی با این دسته از داروها، بروز واکنش بر علیه آنتی ژنهای موش است و به تدریج بدن بیمار در مقابل دارو مقاوم میشود.

25) آیا امکان تولید آنتی بادی مونوکلونال انسانی وجود دارد؟

دانشمندان به تدریج توانستند برخی قسمتهای آنتی بادیهای موشی را با قسمت مشابه انسانی جایگزین کنند و این دسته از آنتی بادیهای مونوکلونال، کایمریک یا انسانی نام گرفتند. آنتی بادیهای کاملاً انسانی عوارض بسیار کمتر و اثربخشی بهتری دارند. در داروهای جدیدتر، به جای مولکول کامل آنتی بادی از قطعات آنتی بادی استفاده میشود. قطعات کوچکتر به راحتی به سلولهای سرطانی رسیده و اثربخشی بهتری دارند. Rituximab ( ریتوکسان ) برای لنفوم غیرهوچکین، Trastuzumab ( هرسپتین ) برای سرطان پستان، Gemtuzumab ozogamicin ( میلوتارژ ) برای لوکمی حاد ( AML )، Alemtuzumab ( کامپات ) برای لوکمی مزمن ( CLL )، Ibritumomab tiuxetan ( زوالین ) برای لنفوم غیرهوچکین، Tositumomab ( بکسار ) برای لنفوم غیرهوچکین، Cetuximab ( اربیتوکس ) برای سرطان روده بزرگ و راست روده ( کولورکتال ) و سرطانهای سر و گردن، Bevacizumab ( اواستین ) برای سرطان کولورکتال ، سرطان غیر سلول کوچک ریه و سرطان پیشرفته پستان، و Panitumumab ( وکتیبیکس ) برای سرطان کولورکتال توسط FDA تأیید شده اند.

26) کاربردهای دیگر آنتی بادیهای مونوکلونال چیست؟

عبارت اختصاری MoAb یا MAb که به شکل پسوند در کنار نام برخی داروها نیز مشاهده میشود، اشاره به آنتی بادی مونوکلونال دارد. دو دسته آنتی بادی مونوکلونال برای درمان سرطان بکار میروند: نوع برهنه که هیچ داروی دیگر یا ماده رادیواکتیو به آن نچسبیده و نوع کنژوگه که به یک داروی شیمی درمانی، توکسین ( سمّ ) یا ماده رادیواکتیو چسبیده است. آنتی بادیهای مونوکلونال کاربردهای متعددی در تشخیص و درمان بیماریهای مختلف دارند. Abciximab ( رئوپرو ) در بیماریهای قلبی عروقی، Adalimumab ( هومیرا ) در بیماریهای التهابی یا خودایمنی، Basiliximab ( سیمولکت ) و Daclizumab ( زناپاکس ) برای ردّ پیوند، Efalizumab ( راپتیوا ) در پسوریازیس ( بیماری التهابی پوست )، Natalizumab ( تیسابری ) برای اِم- اِس ( MS، اسکلروز متعدد )، Omalizumab ( اگزولیر ) در آلرژی و آسم، Palivizumab ( سیناگیس ) برای عفونت ویروسی تنفسی ( RSV )، و Ranibizumab ( لوسنتیس ) برای دژنرسانس ماکولا ( بیماری چشم که با کاهش دید مرکزی همراه است )، نمونه هایی از این کاربردها هستند.

27) آزمایش چربی خون در حالت غیرناشتا چه ارزشی دارد؟

تریگلیسرید، شکل فشرده ای از چربی است که در بدن برای ذخیره انرژی به کار میرود. آزمایش چربی خون معمولاً بر روی نمونه ناشتا انجام میشود. مطالعات جدید نشان داده سطح تریگلیسرید خون پس از غذا ( غیرناشتا ) در ارزیابی خطر قلبی عروقی ارزشمند است. تریگلیسرید بیشتر یا مساوی 5 mmol/L ( 442.5 mg/dL ) در نمونه ای که 2-1 ساعت پس از غذا گرفته شود میتواند خطر حمله قلبی و سایر مشکلات جدی قلبی عروقی را پیش بینی کند که خطر فوق با آزمایش تریگلیسرید پس از 12 ساعت ناشتایی قابل شناسایی نیست. هرچه تریگلیسرید غیرناشتا بالاتر باشد، خطر مرگ، حمله قلبی و بیماری ایسکمیک قلبی نیز افزایش می یابد. افزایش خطر در مردان به میزان 2 برابر و در زنان تا 5 برابر گزارش شده است. اطلاعات فوق در صورت انجام آزمایش ناشتا از نظر پزشک پنهان می ماند. بیشترین ارزش آزمایش غیرناشتا هنگامی است که حداکثر 2 تا 4 ساعت پس از غذا انجام شود. اهمیت دیگر آزمایش غیرناشتا از نظر ارزیابی اثربخشی داروهای پایین آورنده چربی خون است.

28) اهمیت تریگلیسرید چیست؟

برخلاف کلسترول، LDL و HDL که عوامل خطرساز شناخته شده بیماری قلبی هستند، تاکنون اهمیت تریگلیسرید ناشناخته مانده است. رابطه معکوس سطح تریگلیسرید ناشتا با HDL باعث میشود تریگلیسرید به عنوان عامل خطرساز مستقل قلبی عروقی کمتر مورد توجه قرار گیرد. مولکول تریگلیسرید دارای سه اسیدچرب است که ممکن است از نوع اشباع شده یا غیراشباع باشند. بیشتر تریگلیسریدهای گیاهی حاوی اسیدچرب غیراشباع از نوع سیس ( cis ) بوده و در دمای اتاق مایع هستند. در مقابل، تریگیسریدهای حیوانی به طور عمده حاوی اسیدچرب اشباع بوده و در دمای اتاق جامد هستند. در روغنهای نباتی جامد که به عنوان کره گیاهی یا روغن سرخ کردنی به کار میروند، اسیدچرب غیراشباع از نوع سیس ( cis ) به روش هیدروژنه کردن به نوع ترانس ( trans ) تبدیل شده است.

29) منظور از بقایای چربی چیست؟

تریگلیسرید ها، پس از ورود به خون به سرعت توسط آنزیم خاصی تجزیه میشوند و آنچه باقی میماند بقایای چربی یا بقایای لیپوپروتئین (remnant lipoproteins ) نامیده میشود. بقایای چربی نسبت به تریگلیسرید اندازه کوچکتری داشته و اثرات آتروژنیک بیشتری دارند. این مولکولهای کوچک قادر به عبور از لایه اندوتلیوم عروق و رسوب در فضای زیر اندوتلیوم هستند و در آنجا در تشکیل سلولهای کف آلود شرکت میکنند. سلولهای کف آلود نقش مهمی در تخریب جدار عروق و رسوب کلسترول دارند که اصطلاحاً تصلب شرایین ( آترواسکلروز ) نامیده میشود. در حال حاضر اندازه گیری مستقیم بقایای چربی به سهولت امکان پذیر نیست. احتمالاً سطح بالای تریگلیسرید غیرناشتا با افزایش بقایای لیپوپروتئین به دنبال هر وعده غذایی همراه است.

30) آیا بیماری الزایمر در آزمایشگاه قابل تشخیص است؟

بیماری الزایمر ( AD ) نوعی زوال عقلی ( دمانس ) برگشت ناپذیر در سالمندان است که تعداد مبتلایان به آن تنها در ایالات متحده 4 میلیون نفر تخمین زده میشود. این بیماری علاج قطعی ندارد ولی در صورت تشخیص در مراحل ابتدایی، روشهایی برای کند کردن سیر بیماری و افزایش طول عمر مفید بیماران موجود است. در حال حاضر تنها روش تشخیص، انجام آزمونهای اعصاب و روان به منظور سنجش حافظه، مهارتهای کلامی و سایر اعمال مغز است که البته در کنار آنها باید احتمال سایر علل دمانس نیز، مثلاً با انجام سی تی اسکن، رد شود. تشخیص قطعی تنها در کالبدشکافی و پس از مرگ امکان پذیر است. دانشمندان همواره در پی یافتن ماده ای در مایع مغزی نخاعی یا خون بوده اند که بتواند به عنوان نشانگر بیماری الزایمر به کار رود. اخیراً روش پروتئومیک که به بررسی الگوی اختلالات پروتئینها میپردازد، موفقیتهایی در پی داشته است که البته هنوز مراحل تحقیقاتی را سپری میکند. مشکل اصلی این است که نشانگر ایده آل باید در همه مبتلایان به الزایمر بالا باشد و در مبتلایان به سایر بیماریها تغییر نکند.

31) آزمایش ادرار برای بیماری الزایمر چگونه انجام میشود؟

اخیراً دو آزمایش برای بیماری الزایمر مورد توجه قرار گرفته اند که در هر دو از نمونه ادرار استفاده میشود. اولی که در حال ورود به بازار است، یک آزمایش تشخیصی است، در حالیکه دومی هنوز مراحل تحقیقاتی را میگذراند و ارزش پیش بینی کننده دارد. اهمیت استفاده از نمونه ادرار، غیرتهاجمی بودن این روشهاست. در روشهای قبلی که همگی تهاجمی بودند، مثلاً از نمونه مایع مغزی نخاعی استفاده میشد که نیازمند سوزن باریک جهت ورود به فضای نخاعی است. افزایش یک پروتئین مغزی به نام پروتئین رشته عصبی ( NTP ) در ادرار اول صبح با شدت و پیشرفت الزایمر مرتبط است. بالا بودن NTP در کنار سایر یافته های بالینی به پزشک کمک میکند تا درمان الزایمر را پیش از تخریب برگشت ناپذیر مغز آغاز کند. پروتئین دوم ایزوپروستان (isoprostane 8,12-iso-iPf2ª-VI ) است که در اختلال خفیف شناختی ( MCI ) افزایش می یابد و پیش ساز احتمالی الزایمر است. احتمال ابتلای این بیماران به الزایمر در آینده بالا است. بدین ترتیب میتوان افراد مستعد را شناسایی کرده و سیر پیشرفت بیماری را کندتر کرد.

32) پروتئومیک چیست؟

اگر ژنها را نسخه های سلولی بدانیم که حاوی همه دستورالعملهای تولید هستند، در این صورت پروتئینها فرآورده این نسخه ها بوده و به عنوان موتورهای سلولی عمل میکنند. بیشتر کارهای سلول و بدن را پروتئینها انجام میدهند. پروتئوم به تمام پروتئینهای موجود در یک سلول، بافت یا موجود زنده گفته میشود. پروتئومیک، به علم مطالعه پروتئومها گفته میشود. دانشمندان، با پی بردن به اینکه برخی پروتئینها و مولکولهای مشابه در بیماریهای خاصی مانند سرطان ( نشانگرهای بیولوژیک ) تولید و وارد خون، ادرار، و سایر مایعات بدن میشوند، در تلاش هستند تا از این موضوع در کاربردهای بالینی مانند تشخیص سرطان در مراحل ابتدایی کمک بگیرند. این شاخه از پروتئومیک، پروتئومیک بالینی نام دارد. در سالهای اخیر با تهیه نقشه ژنوم انسانی، روشهای جدید آزمایشگاهی مانند mass spectrometry، protein microarrays، و استفاده از مدلهای موشی، پروتئومیک در کانون توجه دانشمندان در رشته های مختلف قرار گرفته است. البته محدودیتهایی بر سر راه این دانشمندان وجود دارد.

33) محدودیتهای پروتئومیک چیست؟

اولین محدودیت پروتئومیک این است که پروتئوم بسیار پیچیده است و از هر نسخه ژن ممکن است پروتئینهای متنوع و متعددی ساخته شود. دوم اینکه سلولها پس از تولید پروتئینها، به طور مداوم در حال تغییر دادن آنها هستند. بنابراین، نوع پروتئینی که در یک فرد اندازه گیری میشود، ممکن است به شدت با افراد دیگر و در شرایط محیطی و جغرافیایی دیگر و حتی در همان فرد در سن یا وضعیت دیگری از نظرسلامتی متفاوت باشد. محدودیت سوم این است که پروتئینها غلظتهای متفاوتی دارند و به عنوان مثال، غلظت آلبومین خون بیش از یک میلیارد برابر بیشتر از اینترلوکین 6 است. اندازه گیری مقادیراندک پروتئین، بر خلاف DNA و RNA ، بسیار مشکل است زیرا تاکنون روشی برای تقویت پروتئوم ابداع نشده است. این در حالی است که به عنوان مثال، مقدار مهمترین مولکولها در تشخیص سرطان در مراحل ابتدایی بسیار اندک است.

34) آیا تشخیص سریعتر سل امکان پذیر است؟

سل عفونت ناشی از باکتری کند رشد میکوباکتریوم توبرکولوزیس است. شیوع این عفونت به دنبال کشف واکسن و داروهای ضدسل مدتها کاهش یافته بود ولی تعداد مبتلایان به آن طی سالهای اخیر، به ویژه در میان افراد HIV مثبت و کشورهای در حال توسعه، رو به افزایش است. سالانه بیش از یک و نیم میلیون نفر در سرتاسر جهان در اثر سل، یعنی یک بیماری قابل درمان، فوت میکنند. از سوی دیگر موارد مقاوم به درمان نیز در حال افزایش است. آزمایش کشت برای شناسایی باکتری سل بسیار طولانی است و در بهترین شرایط 13 روز طول میکشد. در بیشتر کشورهای در حال توسعه از روشهای سنتی کشت استفاده میشود که حداقل 26 روز زمان نیاز دارد. برای انجام آنتی بیوگرام جهت تعیین بهترین درمان باید همین مدت صبرکرد که البته این مرحله در بیشتر کشورهای در حال توسعه انجام نمیشود. در روش جدیدتر ( MODS ) که به کمک میکروسکوپ انجام میشود، هر دو مرحله کشت و انتی بیوگرام در کمتر از یک هفته انجام میشود.

35) MODS چیست؟

آزمایش مستقیم خلط از نظر سل در بیش از نیمی از بیماران مبتلا به سل منفی است و بیشترین ارزش MODS در این دسته از بیماران است. همچنین تشخیص سریعتر مقاومت دارویی باعث درمان صحیح و به موقع بیماران در مراحل ابتدایی خواهد شد. البته صحت آزمایش MODS برای تشخیص مقاومت دارویی به اندازه کشت نیست و در حال حاضر به تنهایی برای تعیین رژیم درمانی توصیه نمیشود. از سوی دیگر برخی از باکتریهای مشابه باسیل سل ممکن است با تقلید از الگوی رشد آن منجر به تشخیص مثبت کاذب شوند. البته باکتری سل به شدت مسری است و به منظور حفظ سلامت پرسنل آزمایشگاه، انجام کشت سل باید با رعایت دقیق شرایط استاندارد و ایمنی همراه باشد. با این حال دسترسی راحت به این گونه آزمایشهای سریع در آزمایشگاههایی که قادر به انجام بی خطر آن هستند، میتواند به مهار سل در جهان کمک کند.

36) سندرم متابولیک چیست؟

اصطلاح سندرم متابولیک به مجموعه ای از عوامل متعددی گفته میشود که با افزایش خطر بیماری قلبی، سکته مغزی و سایر انواع بیماریهای قلبی عروقی همراه هستند. این عوامل شامل فشار خون بالا، LDL بالا، HDL پایین، قند خون بالا ( به شکل دیابت، پیش دیابت یا مقاومت به انسولین )، و برخی نشانگرهای التهاب است. وضعیتهای فوق همگی جزو عوامل خطرساز شناخته شده هستند ولی بحث بر سر وجود عوامل متعدد در یک فرد است. آیا وجود چندین عامل خطرساز باعث افزایش نامتناسب خطر میشود؟ آیا درمان استاندارد هر یک از وضعیتها به طور جداگانه کافی است یا در چنین مواردی روش درمان متفاوت خواهد بود؟ شاید بتوان سندرم متابولیک را در مجموعه ای از دیابت نوع 2 و آترواسکروز خلاصه کرد ولی به طور کلی هر فردی که در حداقل 3 مورد از وضعیتهای زیر غیرطبیعی باشد، مبتلا به سندرم متابولیک است: چاقی شکمی، چربی خون ، فشار خون و قند خون ناشتا. البته نشانگرهای التهاب و تمایل به تشکیل لخته خون نیز اهمیت دارند. تحقیقات در این زمینه ادامه دارد ولی آنچه اهمیت دارد این است که تصمیم گیری درباره درمان در هر بیمار باید بر اساس مجموعه ای از علائم و یافته های بالینی انجام شود.

37) آیا تجویز آنتی بیوتیک برای درمان گلودرد ضروری است؟

پزشکان طی سالهای اخیر با توصیه های مکرر و مؤکد از سوی مقامات بهداشتی روبرو هستند تا هنگام تجویز آنتی بیوتیک بیشتر احتیاط کنند و با استفاده از آزمایشهای تشخیصی دقیق تر، علاوه بر کاهش مصرف انتی بیوتیک، به جای آنتی بیوتیکهای وسیع الطیف، انواع اختصاصی تر را تجویز کنند. باکتریها به سرعت یاد میگیرند چگونه در کنار آنتی بیوتیکها به حیات خود ادامه دهند. مصرف بی رویه آنتی بیوتیک باعث شده بسیاری از باکتریها در مقابل آنتی بیوتیکهای موجود مقاوم شوند. عمل به توصیه مقامات بهداشتی علاوه بر پیشگیری از ظهور سوشهای مقاوم، باعث کاهش چشمگیر هزینه ها و جلوگیری از بروز عوارض جانبی و ناخواسته مصرف آنتی بیوتیک خواهد شد. پزشک هنگام معاینه بیمار مبتلا به گلودرد، میخواهد بداند علت گلودرد بیمار باکتری یا ویروس است. بیشتر گلودردها ویروسی هستند و نیاز به تجویز آنتی بیوتیک ندارند. عامل اصلی گلودرد باکتریال و تنها نوع شایع که نیاز به تجویز آنتی بیوتیک دارد، استرپتوکوک بتا همولیتیک گروه A است. به همین دلیل انجام آزمایش استرپتوکوک ، پیش از تجویز آنتی بیوتیک برای درمان گلودرد، توصیه میشود.

38) آزمایش استرپتوکوک چیست؟

آزمایش استرپتوکوک ( strep test ) ممکن است به صورت سریع و یا از طریق کشت انجام شود. نتیجه آزمایش سریع بلافاصله مشخص میشود. اگر نتیجه آزمایش سریع منفی باشد و احتمال عفونت استرپتوکوکی بر اساس علائم بالینی همچنان وجود داشته باشد، انجام کشت توصیه میشود. آماده شدن نتیجه کشت ممکن است تا 2 روز به طول بیانجامد. در برخی موارد میتوان پیش از آماده شدن نتیجه کشت، درمان را آغاز کرد. گاهی پزشک دو نمونه سواب به طور مجزا تهیه کرده و آزمایش سریع و کشت را به طور همزمان درخواست میکند. به هر حال برای اطمینان از درمان صحیح بهتر است از پزشک خود بپرسید آیا مصرف آنتی بیوتیک برای گلودرد شما ضروری است؟ ایا انجام آزمایش استرپتوکوک به تشخیص قطعی کمک میکند؟ در صورتی که نتیجه آزمایش استرپتوکوک منفی باشد، آیا مصرف دارو باید بلافاصله قطع شود؟ در غیر اینصورت، مصرف آنتی بیوتیک را مطابق دستور و به طور منظم ادامه دهید.

39) آیا سیستاتین C قادر به پیش بینی خطر قلبی عروقی است؟

آزمایش خون از نظر سیستاتین C قادر به تشخیص زودرس بیماری و نارسایی کلیوی در مراحل ابتدایی و پیش از بروز علائم بالینی یا حتی افزایش کراتی نین است. خطر عوارض قلبی عروقی در افرادی که کلیه آنان خوب کار نکند افزایش می یابد. شناسایی این افراد در مراحل ابتدایی به تشخیص زودرس و پیشگیری از عوارض احتمالی مانند حمله قلبی، سکته مغزی و کاهش خطر مرگ کمک میکند. آزمایش سیستاتین C توسط FDA تأیید شده و صحت و دقت آن در پیش بینی مرگ و میر و خطر قلبی عروقی بهتر از کراتینین است. هر چه سطح سیستاتین C بالاتر باشد، خطر مرگ بیشتر است. مزیت دیگر سیستاتین C این است که برخلاف کراتینین، تحت تأثیر سن، جنسیت، نژاد یا توده عضلات بدن قرار نمیگیرد و به همین دلیل شاخص بهتری از نظر عملکرد کلیه است. کاربرد اصلی این آزمایش در سالمندان، مبتلایان به دیابت، فشارخون بالا و بیماری قلبی عروقی است ولی میتوان از آن به عنوان ارزیابی خطر پیش از عمل جراحی، یا ارزیابی خطر تجویز برخی داروها مانند مواد حاجب رادیولوژی نیز سود جست.

40) آخرین توصیه ها درباره غربالگری HIV چیست؟

براساس آخرین توصیه ها از سوی اداره خدمات پیشگیری ایالات متحده، غربالگری HIV در تمام زنان باردار و نیز تمام بالغین و نوجوانانی که در معرض افزایش خطر هستند، الزامی است. هم اکنون درمان دارویی باعث بهبود بقای بیماران شده است. آزمایشهای HIV دقت بیشتری یافته اند و در نتیجه احتمال نتایج مثبت کاذب به حداقل رسیده است. نکته قابل توجه در توصیه های جدید این است که همه خانمهای باردار باید از نظر HIV غربالگری شوند. پیش از این غربالگری محدود به خانمهای بارداری بود که در معرض افزایش خطر هستند. آزمایش HIV در خانمهای باردار دارای صحت بالایی است. مشاوره و غربالگری همگانی در ویزیتهای پیش از زایمان ( پرناتال ) باعث افزایش تعداد زنانی میشود که پیش از زایمان تشخیص داده شده و تحت درمان قرار میگیرند. شناسایی و مداخله زودرس، شامل مصرف داروهای آنتی رترو ویروس، انتخاب زایمان سزارین، و و اجتناب از شیر مادر، شانس سرایت ویروس به نوزاد را به حداقل میرساند. در حال حاضر سریعترین میزان رشد جمعیت مبتلایان به عفونت HIV مربوط به زنان است.

41) چه کسانی در معرض افزایش خطر ابتلا به عفونت HIV هستند؟

توصیه های جدید مبنی بر غربالگری تمام زنان باردار با این هدف ارائه شده که درمان و مشاوره زودتر انجام شود و شانس سرایت عفونت از مادر به کودک کاهش یابد. به علاوه توصیه شده تمام بالغین و نوجوانانی که در معرض افزایش خطر ابتلا به عفونت HIV هستند نیز غربالگری شوند. در حال حاضر انواع روشهای غربالگری سریع HIV قادر به شناسایی این ویروس با دقت بالا هستند. همچنین درمان به موقع با استفاده از داروهای جدید میتواند منجر به کاهش خطر پیشرفت بالینی و کاهش مرگ و میر شود. افرادی که در معرض افزایش خطر هستند عبارتند از مردانی که پس از سال 1354 ه.ش. با مرد دیگر رابطه جنسی داشته اند؛ مردان و زنانی که با شرکای جنسی متعدد، رابطه حفاظت نشده ( بدون کاندوم یا وسیله حفاظتی مشابه ) دارند؛ معتادان تزریقی؛ افرادی که اقدام به مبادله سکس با پول یا مواد مخدر میکنند و شرکای جنسی آنان؛ افرادی که شریک جنسی قبلی یا فعلی آنان آلوده به HIV، دوجنس باز، یا معتاد تزریقی باشد؛ افرادی که تحت درمان یکی از انواع بیماریهای آمیزشی قرار گیرند؛ و افرادی بین سالهای 1357 و 1364 ه.ش. خون یا مشتقات خونی دریافت کرده باشند.

42) آیا غربالگری همگانی از نظر عفونت HIV لازم است؟

بر اساس اعلام CDC ( مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای ایالات متحده ) و برخی مراکز دیگر، و با هدف کاهش موارد جدید عفونت HIV، آزمایش HIV به بخشی از مراقبتهای روتین تبدیل میشود. در حال حاضر سالیانه حدود 40.000 آمریکایی به این عفونت ویرانگر مبتلا میشوند. البته این اقدام مانند سایر اقدامات غربالگری، جنبه اختیاری دارد. برای افزایش دسترسی به امکانات تشخیص سریع و ارجاع به مراکز درمانی و مشاوره، پروژه هایی با استفاده از آزمایش سریع HIV در مراکزی که شیوع HIV بالا است، مانند زندانها، در حال انجام است. تصور میشود بیش از 200.000 نفر از 800.000 فرد مبتلا به عفونت HIV در ایالات متحده از بیماری خود بی اطلاع هستند. تشخیص در مراحل انتهایی، فرصت استفاده از داروهای جدید را از افراد سلب میکند. با توجه به منافع بالقوه روشهای سریع تشخیص HIV، دانشمندان در پی دستیابی به روشهایی هستند تا این آزمایش به سهولت بیشتری در دسترس همگان قرار گیرد.

43) CRP چه ارتباطی با سرطان روده بزرگ دارد؟

براساس برخی مطالعات، سطح نوعی پروتئین به نام پروتئین واکنشی C ( CRP ) در افرادی که بعدها دچار سرطان روده بزرگ شده اند بالا بوده است. CRP توسط کبد ساخته میشود و اغلب جزو اولین شواهد التهاب یا عفونت در بدن است. افزایش CRP در ارتباط با افزایش خطر بیماری قلبی نیز مطرح است و آزمایش hs-CRP به همین منظور انجام میشود. همچنین CRP در بیماریهای التهابی مانند آرتریت روماتوئید و لوپوس، سکته مغزی، ونوعی بیماری چشمی به نام دژنرسانس ماکولا نیز افزایش می یابد و به همین دلیل نمیتوان از آن به طور اختصاصی برای تشخیص یک بیماری استفاده کرد. با این حال به نظر میرسد افزایش قابل توجه CRP در مبتلایان به سرطان روده بزرگ نشاندهنده نقش احتمالی التهاب در این سرطان است و دانشمندان با اطلاع از مکانیسمهای ایجاد سرطان میتوانند روشهای بهتری برای پیشگیری، غربالگری و درمان سرطان بیابند.

44) سرطان روده بزرگ چه ارتباطی با فریتین دارد؟

یکی از دلایل اصلی انجام کولونوسکوپی، کم خونی فقر آهن است. خونریزی از محل ضایعه سرطانی، در فرد مبتلا به سرطان روده بزرگ، در طولانی مدت باعث کاهش ذخایر آهن بدن و کم خونی میشود. هدف از اندازه گیری فریتین، پی بردن به میزان ذخایر آهن بدن است. مقدار فریتین در کم خونی فقر آهن کاهش می یابد. البته وضعیتهای دیگر مانند التهاب، ممکن است با افزایش سطح فریتین باعث پنهان ماندن فقر آهن شوند. پایین بودن فریتین در افراد مبتلا به کم خونی، احتمال وجود ضایعه سرطانی یا پیش سرطانی در روده بزرگ را افزایش میدهد. کم خونی به تنهایی و در کنار فریتین طبیعی، احتمال سرطان را افزایش نمیدهد. در همین رابطه، سطح فریتین پایین تر از 100 نانوگرم بر میلی لیتر، به ویژه در مردان مبتلا به کم خونی توجیه نشده، به عنوان شاخص پیشنهاد شده است.

45) اندازه گیری کلسترول در کودکان چه ارزشی دارد؟

سطح بالای کلسترول، یا بهتر است بگوییم کلسترول بد ( LDL )، در کودکی با افزایش خطر بیماری قلبی در بزگسالی همراه است. البته ارتباط فوق چندان بحث برانگیز نبوده است ولی درباره لزوم غربالگری کلسترول در کودکان نظرات مختلفی وجود دارد زیرا تشخیص زودرس جایی ارزش دارد که بتواند روند پیشگیری و درمان را تغییر دهد. بی ضرر بودن داروهای پایین آورنده کلسترول در کودکان ثابت نشده است و پزشکان ترجیح میدهند این داروها را در بزرگسالی، یعنی پس از بروز بیماری قلبی تجویز کنند. از سوی دیگر، آموزش در زمینه شیوه های صحیح زندگی، شامل فعالیت جسمانی و عادات صحیح غذایی میتواند اساس برنامه های پیشگیری و درمان در این کودکان قرار گیرد.

46) غربالگری بیماری قلبی از چه سنی باید آغاز شود؟

بیماریهای قلبی عروقی علت اصلی مرگ و میر در ایالات متحده هستند. این بیماریها قابل پیشگیری هستند و با تغییر شیوه زندگی میتوان عوامل خطرساز آنها را به حداقل رساند. غربالگری عوامل خطرساز باید از 20 سالگی آغاز شود و هر فرد در 40 سالگی از میزان مطلق خطر ابتلا به بیماری قلبی مطلع باشد. ارزیابی عوامل خطرساز شامل شرح حال ( سابقه خانوادگی، مصرف سیگار، رژیم غذایی، الکل، فعالیت جسمانی )، اندازه گیری فشارخون ( حداقل هر 2 سال )، BMI، دور کمر، نبض، و انجام آزمایش قند و چربی خون ناشتا ( حداقل هر 5 سال و در صورت وجود عوامل خطرساز، هر 2 سال ) است. به علاوه، در سن 40 سالگی و پس از آن، یا در افرادی که دارای حداقل 2 عامل خطرساز باشند، برآورد خطر 10 ساله با ضریب خطر چند عاملی ( multiple risk score ) هر 5 سال توصیه میشود. جداول و فرمولهایی برای برآورد خطر بیماری قلبی و سکته مغزی تهیه شده است. هدف از اجرای این برنامه ها، توجه افراد به این نکته است که اقدامات پیشگیر جویانه و تغییر شیوه زندگی در صورتی مؤثر خواهد بود که به موقع آغاز شود.

47) چربی خون چه ارتباطی با زوال عقل دارد؟

دانشمندان با بررسی مقادیر کلسترول تام، LDL، HDL، و تریگلیسرید در گروهی از بیماران 85 سال به بالا دریافتند پایین بودن سطح کلسترول خوب ( HDL ) با افزایش احتمال ابتلا به اختلالات شناختی شامل زوال عقل همراه است. این میتواند عامل دیگری در تأکید بر لزوم اندازه گیری منظم و دوره ای چربی خون باشد. به نظر میرسد تریگلیسرید و LDL تأثیری در رابطه فوق ندارند. انجمن قلب ایالات متحده عدد 40 تا 50 میلی گرم بر دسی لیتر را برای مردان و 50 تا 60 میلی گرم بر دسی لیتر را برای زنان به عنوان دامنه نرمال HDL معرفی کرده است. برای حفظ HDL در دامنه نرمال توصیه میشود سیگار نکشید، وزن خود را کاهش دهید و ورزش کنید.

48) برنامه ملی آموزش کلسترول چیست؟

برنامه ملی آموزش کلسترول ( NCEP ) توسط انستیتو ملی قلب، ریه، و خون ( NHLBI ) تنظیم و اجرا میشود که زیرمجموعه وزارت سلامت ایالات متحده است. این برنامه اخیراً تغییراتی پیدا کرد که عمدتاً شامل تأکید بیشتر بر پیشگیری اولیه در افرادی است که دارای بیش از یک عامل خطرساز برای بیماری عروق کرونر قلب هستند. مطالعات نشان داده افرادی که در خطر بالای بیماری عروق کرونر هستند، باید برای پایین آوردن LDL، تحت تدابیر درمانی شدیدتری قرار گیرند. نتیجه احتمالی این تغییرات افزایش تعداد افرادی است که تحت درمان کاهش کلسترول قرار خواهند گرفت. هدف از این تغییرات در نهایت کاهش خطر بیماری قلبی در جامعه است و درمان در هر فرد باید بر اساس قضاوت بالینی پزشک مربوطه انجام شود.

49) توصیه های جدید برنامه ملی آموزش کلسترول چیست؟

کاهش LDL هدف اصلی درمان است. سایر تغییرات شامل درمان شدیدتر کلسترول بالا در دیابتی ها؛ روش جدیدی برای تعیین خطر هر فرد در ابتلا به بیماری عروق کرونر قلب؛ انجام مجموعه کامل آزمایش لیپوپروتئینها به عنوان اولین آزمایش برای کلسترول بالا که در افراد بالغ و سالم باید هر 5 سال انجام شود؛ تغییر تعریف HDL پایین به عنوان عامل خطرساز؛ توصیه درمانی جدید به شکل تأکید بیشتر بر اهمیت تغذیه، ورزش، و کنترل وزن، تحت عنوان " درمان با تغییر شیوه زندگی "؛ تمرکز بیشتر بر موضوع سندرم متابولیک به عنوان هدف ثانویه درمان کاهش دهنده خطر؛ تأکید بیشتر بر اهمیت درمان افرادی که تریگلیسرید بالا دارند؛ و در نهایت توصیه به مصرف داروهای پایین آورنده کلسترول به جای داروهای هورمونی برای کاهش خطر بیماری عروق کرونر قلب در سنین پس از یائسگی است.

50) بهترین روش غربالگری سرطان پروستات چیست؟

انجمن سرطان ایالات متحده معتقد است آزمایش PSA از نظر صحت، بهترین روش تشخیص سرطان پروستات است و حتی بهتر از معاینه رکتوم توسط انگشت است. البته معاینه با انگشت در مواردی که لازم باشد همچنان توصیه میشود. انجام PSA و معاینه با انگشت به طور سالیانه ( به شرطی که امید به زندگی فرد مورد نظر حداقل 10 سال باشد ) باید از سن 50 سالگی آغاز شود. غربالگری در مردانی که از نژاد آفریقایی باشند یا یکی از بستگان درجه اول آنان در سنین جوانی دچار سرطان پروستات شده باشد، باید از سن 45 سالگی آغاز شود.


51) سیتولوژی مایع چیست؟

سیتولوژی مایع ( liquid based cytology, [LBC] )، روش جدیدی برای آماده سازی نمونه های سیتولوژی جهت ارسال به آزمایشگاه است. به عنوان مثال در مورد پاپ اسمیر، نمونه مانند روش سنّتی تهیه میشود ولی پزشک بجای کشیدن آن بر روی اسلاید ( لام ) میکروسکوپی، آن را درون مایع نگهدارنده میگذارد و به آزمایشگاه ارسال میکند. در آزمایشگاه، پس از سانتریفیوژ و فرآوری نمونه، لایه نازکی از سلولها در سطح اسلاید میکروسکوپی کشیده میشود. بقیه مراحل مشابه روش سنتی است. بدین ترتیب، مخلوط شدن تمام نمونه باعث میشود قسمتی از آن که به طور تصادفی مورد آزمایش میکروسکوپی قرار خواهد گرفت، نماینده واقعی تمام سطح اگزوسرویکس و اندوسرویکس باشد. از سوی دیگر، آلودگیهای مختلف، موکوس، چرک و سلولهای اضافی مانند گلبولهای قرمز و سفید نیز حذف شده و از تعداد مواردی که به دلیل خونریزی، عفونت، ... به صورت غیررضایتبخش ( inconclusive ) گزارش میشوند کاسته خواهد شد.

52) فواید استفاده از سیتولوژی مایع چیست؟

در حدود 10% پاپ اسمیرهایی که به روش سنّتی انجام میشوند، نمونه ناکافی ( inadequate ) است و آزمایش باید تکرار شود. با استفاده از روش مایع میتوان موارد فوق را کاهش داد و به حداقل رساند. فواید استفاده از سیتولوژی مایع در مقایسه با روشهای سنّتی شامل کاهش موارد نمونه ناکافی، بهبود حساسیت آزمایش ( کاهش موارد منفی کاذب )، و کاهش احتمالی زمان لازم برای تفسیر نتایج است. پاتولوژیست با قاطعیّت بیشتری درباره نمونه ها تصمیم گیری میکند، در نتیجه نیاز به تکرار آزمایش نخواهد بود و اضطراب بیماران نیز کاهش خواهد یافت. با کاهش زمان لازم برای تفسیر نتایج و کاهش مواردی که نیاز به تکرار دارند، فشار کاری آزمایشگاه نیز کاهش می یابد و نتایج سریعتر به دست بیماران میرسد. علیرغم افزایش نسبی هزینه پرداختی توسط هر بیمار، صرفه جویی ناشی از کاهش موارد تکرار باعث میشود سیتولوژی مایع از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه باشد. از نظر میزان شناسایی اختلالات سرویکس نیز، روش مایع بهتر از روش سنتی است.

53) تفاوتهای سیتولوژی مایع با روش سنتی چیست؟

تفاوت ظاهری پاپ اسمیر مایع و پاپ اسمیر سنّتی چندان قابل توجه نیست و اغلب بیماران پی به آن نمی برند. به عنوان مثال، پزشک بجای ابزار چوبی، برای نمونه برداری از ابزار پلاستیکی استفاده میکند و یا بجای کشیدن نمونه بر سطح اسلاید، آن را در داخل لوله کوچک محتوی مایع قرار میدهد. هیچ روش غربالگری دارای صحّت 100% نیست ولی غربالگری از بهترین روشهای دفاعی در مقابل سرطان است و صحّت پاپ اسمیر مایع در مقایسه با پاپ اسمیر سنّتی بسیار بهتر است.

54) هدف از اهدای خون چیست؟

اهدای خون، فرآیندی سریع، آسامن، و تقریباً بدون درد است. با اینحال نسبت افرادی که در ایالات متحده اقدام به اهدای خون میکنند، کمتر از 5% تعداد افراد واجد شرایط است. یک واحد خون ( کمتر از نیم لیتر ) ممکن است جان چندین نفر را از خطر مرگ نجات دهد. یک نفر از هر 3 نفر ممکن است در طول عمر خود به خون اهدایی دیگران نیاز پیدا کند و بیماران در ایالات متحده روزانه حدود 38.000 واحد سلول قرمز خون نیاز دارند. میزان اهدایی در زمانهای مختلف معمولاً نوسانهایی نشان میدهد ولی نیاز به خون و فرآورده های خونی همیشه ثابت است. انتقال خون در موارد خونریزی ناشی از تروما، مانند سوانح رانندگی انجام میشود. پلاکت برای درمان بیمارانی که پلاکت پایین دارند، مانند بیماران سرطانی که تحت شیمی درمانی قرار دارند، مصرف میشود. پلاسما برای درمان اختلالات انعقادی به کار میرود. خطر انتقال عفونت از یک فرد اهداکننده به اهداکننده دیگر وجود ندارد. برای هر یک از اهداکنندگان از سوزنهای جداگانه و استریل استفاده میشود و سوزنهای مصرف شده معدوم میشوند.

55) اهدای خون چگونه انجام میشود؟

پیش از اهدای خون، توصیه میشود غذای مقوّی میل کنید، خوب استراحت کنید و از مایعات به وفور بنوشید. اهدای یک واحد خون کامل حدود 20 دقیقه طول میکشد. اهدای پلاکت یا پلاسما اندکی بیشتر زمان میبرد. پیش از اهدای خون، برگه ای به شما داده میشود تا اطلاعات مربوط به سلامت و شیوه زندگی خود را در آن ثبت نمائید. همچنین مصاحبه ای درباره سوابق مربوط به سلامت با شما انجام میشود. این اطلاعات همراه با نتایج معاینات و آزمایشهایی که انجام میگیرد، به طور کاملاً محرمانه در مرکز انتقال خون بایگانی خواهد شد. دمای بدن، فشار خون، و علائم حیاتی شما ثبت میشود. خونگیری معمولاً از بازو انجام میگیرد. پر شدن کیسه خون حدود 7 تا 10 دقیقه طول میکشد. توصیه میشود پس از اهدای خون مایعات فراوان بنوشید. از مصرف الکل و سیگار خودداری کنید. پس از حدود یک ساعت میتوانید فعالیتهای عادی خود را از سر بگیرید ولی بهتر است تا روز بعد، از فعالیت شدید خودداری کنید.

56) چه کسانی میتوانند خون اهدا کنند؟

حداقل سن برای اهدای خون 17 سال است ولی در شرایط خاص، افراد زیر 17 سال نیز در صورت رضایت ولیّ خود میتوانند خون اهدا کنند. وزن حداقل باید 55 کیلوگرم باشد. در موارد اهدای خون کامل، هر فرد میتواند به فاصله هر 8 هفته ( 56 روز ) یک واحد خون اهدا کند. در صورت اهدای سایر اجزای خون مانند پلاکت یا پلاسما، فاصله فوق کاهش می یابد. معتادان تزریقی، مبتلایان به عفونت HIV یا بیماری ایدز، مردان هم جنس باز، مبتلایان به هموفیلی، افراد آلوده به برخی عفونتهای انگلی، مبتلایان به جنون گاوی و بستگان درجه یک آنان، نباید خون اهدا کنند. مصرف برخی داروها منجر به ممانعت از اهدای خون میشود. همچنین ارتباط جنسی در مقابل پول یا مواد مخدر، منجر به ممانعت از اهدای خون تا یک سال میشود. در صورتی که به هر دلیل، کوچکترین شکی دارید که به عفونت HIV آلوده شده اید، از اهدای خون خودداری کنید. اهدای خون نباید به عنوان روشی برای انجام آزمایش ایدز تلقی شود، زیرا در برخی شرایط هفته ها طول میکشد تا آزمایش مثبت شود ( دوره پنجره ).

57) شرایط اهدای پلاکت چگونه است؟

هنگام اهدای پلاکت، خون فرد اهداکننده وارد دستگاه خاصی می شود که اجزای خون را از هم جدا می کند. پلاکتها درون محفظه خاصی جمع آوری شده و بقیه خون به بدن اهداکننده بازگردانده می شود. این فرآیند آفرزیس پلاکت نام دارد و بهترین روش جمع آوری پلاکت است. امکان جداسازی پلاکت از یک واحد خون کامل اهدا شده نیز وجود دارد ( کنسانتره پلاکت ) ولی جداسازی باید حداکثر تا 8 ساعت پس از اهدای خون انجام گیرد و با این روش پلاکت کمتری جمع آوری میشود. پلاکت در دمای اتاق ( 20 تا 24 درجه سانتیگراد ) تا 5 روز قابل نگهداری است ولی باید به ملایمت وبه طور مداوم تکان داده شود. هنگام مصرف، چند واحد کنسانتره با هم مخلوط شده و تا 4 ساعت قابل تزریق است. دو روش جمع آوری پلاکت از سایر جهات یکسان هستند و اثربخشی درمان و میزان بروز واکنشهای احتمالی در هر دو یکسان است با این تفاوت که امکان انجام کراس مچ پلاکت و سازگاری HLA در آفرزیس وجود دارد. همچنین اهدای پلاکت هر 48 ساعت یک بار امکان پذیر است ولی نباید از 24 بار در سال بیشتر باشد. سایر شرایط اهدای پلاکت، مشابه شرایط اهدای خون کامل است.

58) شرایط اهدای پلاسما چیست؟

اهدای پلاسما، مشابه اهدای پلاکت است. اجزای خون کامل جدا شده و پلاسما در محفظه ای جمع آوری میشود. بقیه خون به بدن فرد اهداکننده بازگردانده میشود. پلاسما در حالت منجمد ( 18- درجه سانتیگراد ) تا یک سال قابل نگهداری است. هنگام مصرف، پلاسما در دمای 37 درجه سانتیگراد و در حالیکه به ملایمت و به طور مداوم تکان داده میشود، ذوب شده و در صورت نگهداری در دمای 1 تا 6 درجه سانتیگراد تا 24 ساعت قابل تزریق است. اهدای پلاسما هر 48 ساعت یک بار امکان پذیر است ولی نباید از 2 بار در هفته بیشتر باشد. امکان تهیه پلاسما از خون کامل نیز وجود دارد. سایر شرایط اهدای پلاسما، مشابه شرایط اهدای خون کامل است.

59) چه کسی میتواند اعضای خود را اهدا کند؟

تصمیم گیری درباره اهدای عضو، معادل تصمیم گیری درباره شریک شدن در زندگی است. اگر میخواهید چنین تصمیمی بگیرید، اعضای بدن شما ممکن است به 50 نفر کمک کند. سالیانه بیش از 6.000 نفر در ایالات متحده در انتظار عضو پیوندی فوت میکنند. برای اینکه عضو خود را اهدا کنید، باید در سلامت کامل باشید. البته هیچ محدودیت سنی وجود ندارد ولی افراد زیر 18 سال باید رضایت ولیّ خود را داشته باشند. در برخی کشورها این امکان برای افراد فراهم شده که در هنگام اخذ گواهینامه رانندگی، در صورت تمایل، کارت اهدای عضو نیز دریافت کنند. مهمترین مرحله در اهدای عضو، تصمیم گیری خانواده در این باره است. حتی در مواردی که فرد مورد نظر قبلاً کارت اهدای عضو دریافت کرده باشد، اهدای عضو بدون کسب رضایت نامه کتبی از خانواده وی امکان نخواهد داشت.

60) نیاز به پیوند چه عضوهایی بیشتر است؟

اعضایی که معمولاً بیشتر مورد نیاز هستند عبارتند از قلب، کلیه، لوزالمعده ( پانکراس )، ریه، کبد، و روده. بافتهای قابل پیوند شامل چشم ( قرنیه )، پوست، استخوان، دریچه قلب، و تاندون هستند. امکان اهدای مغز استخوان نیز وجود دارد. برای کمک به موفقیت پیوند، آزمایش سازگاری عضو پیوندی توسط پاتولوژیست انجام میشود. عضو مورد نظر به دنبال انجام همه تلاشها در بازگرداندن حیات به کالبد فرد اهداکننده و تنها پس از طی مراحل قانونی اعلام مرگ وی قابل دستیابی است. البته مغز استخوان و یا اعضای دو تایی مانند کلیه را میتوان از اهداکننده زنده نیز دریافت کرد. اهدای عضو هیچ هزینه ای برای فرد اهداکننده ندارد و تمام هزینه ها توسط طرف دریافت کننده پیوند پرداخت میشود.

61) آیا امضای کارت اهدای عضو تأثیری بر نحوه اقدامات پزشکی در بیمارستان خواهد داشت؟

در هر شرایطی، تمام تلاشها انجام میشود تا جان فرد مورد نظر نجات یابد. بنابراین، پاسخ این پرسش منفی است. همیشه نجات فرد اهداکننده عضو، اولویت اوّل محسوب میشود. عضو یا اعضای اهدایی توسط جراح خارج شده و شکل بدن کاملاً حفظ میشود. توزیع اعضای اهدایی براساس عوامل متعددی مانند سازگاری گروه خون، سازگاری بافت، فوریت پزشکی، نوبت انتظار، و محل سکونت انجام میشود. خریداری عضو تو.سط بیمارستان یا فرد خاصی امکان پذیر نیست. به منظور حمایت از حق مساوی افراد در بهره مندی از حیات، بر اساس قانون پیوند عضو، فروش اعضا و بافتهای انسان ممنوع اعلام شده است.

62) جدول خطر مرگ چیست؟

در برخی کشورها مانند ایالات متحده، خطر مرگ افراد بر اساس سن، جنسیت، و عوامل مختلفی مانند سیگار محاسبه و در فواصل زمانی خاصی ( مثلاً هر 10 سال یکبار ) به صورت جدولهایی اعلام میشود. این جداول که به جداول خطر مرگ موسوم هستند، به منظور اطلاع همگان، در مطب پزشکان نصب میشوند. با اینکه در روزنامه ها، رادیو، تلویزیون و سایر رسانه های جمعی، معمولاً مطالبی درباره خطر عوامل مختلف برای سلامت انسان گوشزد میشود، سطح اطلاعات افراد عادی در این موارد اغلب کافی نیست. برای اینکه ارزیابی درستی از خطر داشته باشیم باید مقدار مطلق هر خطر را بدانیم و آن را با خطرات دیگر مقایسه کنیم. برای افرادی که مایل به اطلاع از عواملی هستند که سلامت آنان را تهدید میکنند، جداول خطر مرگ حاوی دو نکته هستند: میزان خطر و عوامل خطر. بدین ترتیب پزشکان و بیماران راحت تر میتوانند درباره خطر بیماری بحث کنند و تلاشهای آموزشی خود را متمرکز نمایند. البته پزشکان نباید به نصب این جداول در اتاق انتظار اکتفا کنند. ایفای نقش فعال و بحث متقابل پزشکان و بیماران، اثربخشی این جداول را افزایش خواهد داد.


63) جداول خطر مرگ حاوی چه اطلاعاتی هستند؟

براساس جداولی که اخیراً در ایالات متحده تهیه شده ( ضمیمه ) در تمام گروههای سنی، خطر مرگ مردان بیشتر از زنان است. در هر دو گروه زنان و مردان، خطر ناشی از مصرف سیگار معادل افزودن 5 سال به سن فرد است. در مردان غیرسیگاری، خطر مرگ در اثر بیماری قلبی بیشتر از مجموع خطر مرگ در اثر ابتلا به سرطان ریه، روده بزرگ، و پروستات است. خطر مرگ در اثر سرطان ریه در مردان سیگاری بیشتر از خطر مرگ در اثر بیماری قلبی پس از 60 سالگی و 10 برابر بیشتر از مجموع خطر مرگ از سرطان پروستات و روده بزرگ است. در زنان غیرسیگاری، خطر مرگ از بیماری قلبی و سرطان پستان تا سن 60 سالگی یکسان است ولی پس از آن بیماری قلبی به عامل اصلی مرگ تبدیل میشود. برای زنان سیگاری، خطر مرگ از سرطان ریه یا بیماری قلبی بیشتر از خطر مرگ از سرطان پستان پس از 40 سالگی است.

64) آیا کاهش مصرف سیگار خطر مرگ را کاهش میدهد؟

با اینکه کاهش مصرف سیگار، گام موقت و در عین حال بسیار مهمی در جهت ترک سیگار محسوب میشود، تنها راه قطعی رها شدن از عوارض سیگار ترک کامل آن است. پایش 51.000 مرد و زن به مدت حدود 20 سال نشان داده خطرمرگ افراد سیگاری قهار که مصرف خود را به نصف کاهش میدهند، کمتر نمیشود و ارائه چنین توصیه ای به بیماران تنها با این تصور که کاهش مصرف سیگار دارای تأثیر مثبت مستقیم در سلامت آنان است، میتواند گمراه کننده باشد. کاهش مصرف سیگار در مردان، هیچ تأثیری در کاهش مرگ و میر ناشی از سرطان ریه و سایر سرطانهای مرتبط با سیگار ندارد ولی از میزان مرگ و میر ناشی از مجموعه تمام عوامل اندکی کاسته می شود. البته در مورد زنان، عکس این مسئله ثابت شده است و ترک سیگار از میزان مرگ و میر ناشی از سرطانهای مرتبط با سیگار می کاهد، ولی عجیب این است که میزان مرگ و میر ناشی از مجموعه تمام عوامل در اثر کاهش مصرف سیگار افزایش می یابد!

65) آیا مصرف اندک سیگار هم خطر مرگ را افزایش میدهد؟

تنها با کشیدن یک تا چهار نخ سیگار در شبانه روز، خطر مرگ ناشی از بیماری قلبی و سرطان ریه تقریباً سه برابر میشود. یک مطالعه بر روی 43.000 مرد و زن بین سالهای 1970 تا 2002 نشان میدهد این خطر در زنان بیشتر از مردان است و مصرف سبک ( light smoking ) هیچ برتری بر مصرف سنگین ( heavy smoking ) ندارد. بیشترین خطر مصرف سبک هنگامی است که تعداد مصرف بین 1 تا 4 نخ در شبانه روز باشد. البته تفاوت بسیار اندکی در میزان مرگ و میر ناشی از سرطانهای مرتبط با سیگار به چشم میخورد ولی قضیه فوق در مورد سرطان ریه صدق نمیکند. همچنین مرگ و میر ناشی از مجموعه تمام عوامل در سیگاریهای سبک، یک ونیم برابر غیرسیگاریها و متناسب با تعداد سیگاری است که مصرف میشود.

66) دوپینگ چیست؟

واژه دوپینگ از زبان آفریقای جنوبی مشتق شده‌است.اشاره به یک نوشیدنی الکلی باستانی دارد که به عنوان محرک در مراسم رقص استفاده می‌گردید. بتدریج این واژه استقاده گسترده تری کرد و در ورزش امروز به معضلی تبدیل شده‌است. این واژه در دنیای امروز به معنای استفاده ورزشکار از مواد یا روش‌هایی است که به قصد افزایش کارآیی در ورزش انجام می‌شود. افزایش کاذب قدرت و نیروی بدن که با استفاده از داروها و عوامل مختلف میسر می شود. موضوع علمی دوپینک در ورزشکاران به عنوان یکی از شاخه های اصلی رشته پزشکی ورزشی می باشد. در سالهای اخیر همگام با پیشرفت دانش پزشکی و داروسازی در کنار استفاده صحیحی از کشفیات روزافزون ای علوم،متاسفانه عده ای با افراد سودجویانه استفاده نابجا از داروها را در جامعه اشاعه میدهند.یکی از عرصه های این سودجویی کاربرد غیر از داروها در ورزش و ترویج آن بوده است که اهداف اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی در ورای این موارد استفاده نابجا وجود دارد.

67) آزمایش دوپینگ چیست؟

این یک حقیقت تلخ است که دوپینگ به یکی از تهدیدات مرگبار ورزش مبدل شده است. در نتیجه یک مطالعه بر روی جوامع غربی، داروها و موارد کاربرد غیرمجاز،برحسب میزان مصرف آنها به ترتیب الکل، ماری جوآنا، مخدرها، آمفتامین ها، داروهای توهم زا و کوکائین، ویتامین ها و بالاخره استروئیدهای آنابولیزان گزارش شده اند. به دلیل حساسیت سنی ویژه، ایجاد مقاومت درونی در جوانان از طریق ارائه آموزشهای مفید در خصوص داروها و عوارض مخاطره آمیز آنها،بهتر از منع مستقیم و اعمال مجازاتهای شدید است، گرچه اتخاذ شیوه های قانونی نیز در جای خود در مورد افراد ضرورت دارد. در موارد معمول، آزمایش دوپینگ بر روی نمونه ادرار انجام میشود. درصورت مثبت شدن نمونه ادرار، برای تأیید نتیجه از تجزیه نمونه خون استفاده میشود. در صورت شک به دوپینگ خونی و یا مصرف موادی که با آزمایش خون بهتر قابل شناسایی هستند نمونه خونی از فرد گرفته خواهد شد.

68) انواع دوپینگ چیست؟

دوپینگ ها به دو گروه تقسیم می شوند : دوپینگ خونی ( blood- incluced doping ) و دوپینگ دارویی ( stimulant drugs ). دوپینگ با داروهای محرک شایع ترین و پرمصرف ترین روش است . استفاده از اریتروپویتین اگزوژن و یا تزریق خون برای افزایش کارایی ورزشی در ورزشهای استقامتی مدت ها پیش تحت بررسی بوده است که هر دو تکنیک یادشده دوپینگ خون نامیده می شود . این روش برای اولین بار در المپیک مونترال 1976 توسط یکی از دوندگان فنلاندی به کار گرفته شد . روش دوپینگ خونی بدین ترتیب است که چند روز قبل از مسابقه ورزش کار به ارتفاع بلندی برده می شود و به علت بلندی و کاهش فشار اکسیژن خون شریانی ، ماده ای به نام اریتروپویتین آزاد شده ،افزایش غلظت هموگلوبین وهماتوکریت باعث افزایش دریافتی اکسیژن در بافت های عضلانی در حال فعالیت و همچنین باعث بهبود ظرفیت هوازی و استقامتی عضلانی می شود. بنابراین دوپینگ خونی ذخیره اکسیژن بدن را زیاد می کند و در کار دوندگان مسافت های طولانی و دوچرخه سواران و... باعث پیشرفت چشمگیری خواهد شد .

69) آیا میتوان دوپینگ خونی را تشخیص داد؟

تکنیکهایی که می تواند دوپینگ خون را در ورزشکاران مشخص کند شامل جداسازی انواع گلبولها ی قرمز ( جهت بررسی تزریق خون فرد دیگر به ورزشکار ) و سن گلبولهای قرمز ( جهت بررسی تزریق خون فرد به خودش ) است . در ضمن این تکنیکها بسیار وقت گیر و گران است. معمولا" از دست دادن آب بدن ( دهیدراتاسیون ) در ورزش هم باعث افزایش هماتوکریت می شود. افزایش هماتوکریت به بیش از 55 درصد احتمال خطر سندرم افزایش چسبندگی خون ، سکته ، نارسایی قلبی و حتی مرگ را بالا می برد. ورزشکاران جوانی که از دوپینگ خون استفاده می کنند در معرض خطر بالائی برای ابتلا به سندرم هایپرویسکوزیته ( افزایش غلظت خون ) قرار دارند. از آنجا که میزان تعریق در این افراد یالاتر است خطر دهیدراتاسیون و به دنبال آن ابتلا به سندرم هایپرویسکوزیته در این افراد به دنبال ورزش بالا می رود. دوپینگ خون همچنین ریسک عفونتهایی چون ایدز ( HIV ) و هپاتیت ( HBV ) را افزایش می دهد . پزشکانی که ورزشکاران استقامتی را تحت کنترل دارند باید ورزشکاران را از خطر استفاده از دوپینگ خون یا اریتروپویتین ( Epo ) مطلع سازند.

70) انواع دوپینگ دارویی چیست؟

داروهای محرک که به عنوان دوپینگ مورد استفاده قرار می گیرند به 5 گروه عمده تقسیم می شوند : استروییدهای آنابولیک (anabolic stroids )، داروهای محرک سیستم اعصاب مرکزی ( CNS stimulants مانند آمفتامین )، مخدرها ( هروئین، مورفین، متادون )، هورمونهای پپتیدی و گلیکوپروتئینها ( مانند اریتروپویتین ) و داروهای متفرقه ( مانند داروهای ادرارآور ). استروئیدهای آنابولیک، مشتقات مصنوعی هورمون مردانه تستوسترون هستند که با مجزا نمودن خصوصیات آنابولیک از اثرات تستوسترون توسعه یافته اند . تجویز های پزشکی جهت استفاده از استروئید آنابولیک برای درمان بیمارانی است که از تحلیل متعاقب زخم یا جراحی و همچنین کم خونی های خاص رنج می برند . استروئیدهای آنابولیک اندازه و قدرت حاصله از طریق مقابله با تحلیل ، توده سازی و اثرات انگیزشی برروی ورزشکار را افزایش می دهند. استروئیدهای آنابولیک (داروهایی نظیر ناندرولون،تستوسترون،اکسی متولون،استانوزولول و ... )، مانند هورمون رشد سبب احتباس ازت در بدن و افزایش سنتز پروتئین ها و تجمع آن در بعضی نسوج به خصوص عضلات بدن می شوند، لذا رشد و قدرت عضلانی افزایش می یابد و وضعیت خاص مردانه را ایجاد می کنند.

71) عوارض استروئیدهای آنابولیک چیست؟

این داروها اثرات کورتیزول را برعکس می نمایند . سطح کورتیزول به طور قابل توجهی در طول دوره های فشار و شدت تمرین افزایش می یابد . اثرات تحلیلی کورتیزول مشخص کننده وضعیت تمرین بیش از حد ورزشکار است . این اثرات عبارت از تعادل منفی نیتروژن و مواد زاید است. استروئیدهای آنابولیک ساخته شدن پروتئین در سلولهای عضلانی را افزایش می دهند و آزادسازی هورمون رشد را تحریک می کنند. اکثر اثرات استروئیدهای آنابولیک ، برگشت پذیرند . عدم استفاده مداوم از استروئیدها به ناپدیدشدن سریع اندازه و قدرت منجر می گردد. این موضوع باعث استفاده نابجا از استروئیدها می شود که بتواند فقط اثرات آن را حفظ کند. استروئیدهای آنابولیک موجب اثرات جانبی گوناگونی درورزشکار می شوند . فقط دو مورد از اثرات جانبی ، یعنی افزایش اندازه و قدرت سودمند بنظر می رسند . اثرات جانبی دیگر شامل اثرات نامطلوب دستگاه تولید مثل در مردان و زنان، اثرات نامطلوب کبدی ، افزایش خطر بیماری قلبی عروقی ، تضعیف دستگاه ایمنی، ضعف تاندون و پارگی آن است.

72) قوانین و مجازاتهای دوپینگ چگونه است؟

در صورت استفاده از استروئیدهای آنابولیک،داروهای ادرارآور، هورمونهای پپتیدی وگلیکوپروتئینی و آنالوگهای آنها یا دستکاری فیزیکی،شیمیایی یا دارویی ادرار محرومیت های زیر اعمال میگردد:
در اولین ارتکاب جرم:4-2 سال تعلیق
در دومین ارتکاب جرم:تعلیق مادام العمر
در صورت استفاده از مواد و روشهای غیر مجاز بجز مواردی که در بالا ذکر شد:
در اولین ارتکاب جرم به مدت3-6 ماه
در دومین بار به مدت 2سال
در سومین ارتکاب به صورت مادام العمر محروم میشود.
به هنگام استفاده از مواد محدود شده حکم محرومیت بر حسب مورد صادر خواهد شد. در نهایت فدراسیون ملی هر کشور مسوول شرکت سالم و عاری از دوپینگ ورزشکاران در مسابقات است.

73) قوانین و مجازاتهای دوپینگ چگونه است؟ ( ادامه )


در صورت احراز دوپینگ توسط ورزشکار مجازاتها و جریمه هایی نیز از سوی فدراسیون مربوطه در نظر گرفته می شود. در دوران محرومیت ورزشکار:
صلاحیت انتخاب برای مسابقه در هیچکدام از مسابقات بین المللی به رسمیت شناخته شده و یا هر مسابقه ای که تحت نظارت فدراسیون ملی باشد را ندارد.
محروم از شرکت در سمینار یا همایش است.
صلاحیت انتخاب بازی یا هر موقعیت شغلی نظیر داوری،مربیگری،مسئولیت،ریاست،مشاوره و... را ندارد.
هرگونه ترفیع، مدال، عناوین و مقامهایی که در هنگام یا پس از تاریخ دوپینگ کسب کرده است از وی سلب خواهد شد.
در برخی موارد ورزشکار، مربی، داور، رئیس، مشاور یا هر شخصی که در رابطه با مواد ممنوعه یا روشهای ممنوعه مجرم شناخته شود، در همان اولین ارتکاب جرم به طور مادام العمر محروم میگردد.


74) روش انتخاب ورزشكاران براي آزمايش دوپينگ چگونه است؟

در مسابقات بین المللی بر چه مبنایی جهت آزمایش دوپینگ انتخاب می شوند؟ روش انتخاب ورزشکاران برای انجام آزمایش،مطابق با قوانین جاری کنترل دوپینگ در هر رویداد ورزشی است.در بازیهای المپیک،بطور معمول مقامهای اول تا چهارم در هر رشته،به علاوه یک یا چند نفر که به صورت اتفاقی انتخاب میگردند،برای تست در نظر گرفته می شوند.دررشته های ورزشی رکوردی نظیر دو ومیدانی،وزنه برداری،شنا،نتیجه منفی آزمون برای ثبت رکورد ورزشکاران الزامی است.بنابراین در هر مکان و در هر زمانی این احتمال وجود دارد که هر ورزشکار برای آزمایش دوپینگ انتخاب شود.هر چند که در آن مسابقه موفقیتی کسب نکرده باشد. مبارزه بر علیه دوپینگ بر سه اصل استور است:
احترام به اخلاق پزشکی و ورزشی
محافظت از سلامت ورزشکاران
فراهم آوردن محیطی برابر برای تمامي ورزشکاران

75) آیا دوپینگ تنها از طریق تزریق داروهای پیچیده و یا کمیاب صورت می گیرد؟

بسیاری از داروها و فراورده های ساده ای که حتی نیاز به نسخه پزشک ندارند ( نظیر داروهای ضدسرفه، ضدسرماخوردگی و...) ممکن است حاوی موادی باشد که تست دوپینگ را مثبت نمایند. به همین جهت قبل از مصرف هر گونه دارو توسط ورزشکار باید با پزشک مشورت شود. برخی از داروها نیز موجودند که مصرف آنها در شرایط خاص بلامانع است ولی استفاده بیش از حد دوپینگ تلقی می شود. از این میان می توان از الکل، داروهای بیحس کننده موضعی، کورتیکوستروئیدها و بتابلوکرها نام برد.

76) هدف از مصرف داروهای ادرارآور توسط ورزشکاران چیست؟

دليل استفاده از داروهاي ادرار آور در ورزشكاران نخست آن است که این داروها ممکن است در کاهش سریع وزن و رسیدن به رده وزنی مورد نظر موثر باشند. این امر به ویژه در رشته های ورزشی مانند کشتی،وزنه برداری،بوکس که در رده های وزنی خاصی انجام میگیرند، صدق میکند. ثانیاً دیورتیکها ممکن است برای رفع احتباس مایع ناشی از مصرف استروئیدهای آنابولیک بکار روند.این امر احتمالاً در ورزشکاران پرورش اندام که می خواهند هر چه بیشتر عضلانی بنظر برسند،سودمند است. ثالثاً ورزشکاران ممکن است از دیورتیکها استفاده کنند تا میزان دفع ادرار را تغییر دهند و باعث تغییر غلظت داروهای غیرمجاز در ادرار شوند.بدین ترتیب ورزشکاری که برای آزمون دارویی انتخاب شده سعی میکند تا حجم ادرارش را بالا برده و داروهای دوپینگ یا متابولیتهای آنها را در ادرار رقیق نماید. البته تجربه نشان داده که این تقلب اغلب مؤثر نیست. وجود داروهای ادرارآور در نمونه فرد مورد نظر، همزمان با وجود مقادیر مجاز یا حتی کمتر داروی دیگر، به معنی نتیجه مثبت تست دوپینگ تلقی میشود.

77) آیا مصرف چای،قهوه یا کوکاکولا می تواند باعث مثبت شدن تست دوپینگ شود؟

کافئین یک ماده دارویی فعال است که در نوشیدنی های مرسوم نظیر چای،قهوه و کوکاکولا وجود دارد. میان آن بسته به نوع نوشیدنی و نحوه تهییه آن متغیر است. بر اساس یک پژوهش مصرف حدود 1000 میلیگرم کافئین می تواند سطح آنرا در ادرار به حد غیر مجاز برساند. غلظت متوسط کافئین در چای و قهوه به ترتیب 80-50 و 150-80 میلیگرم می باشد. بنابراین می توان دریافت که با مصرف مفرط و بیش از اندازه این نوشیدنیها ممکن است تست دوپینگ مثبت شود هر چند که در حالت طبیعی این میزان مصرف نمیگردد. علاوه براین، کافئین یکی از محتویات برخی از داروها نظیر داروهای سرماخوردگی و میگرن است که البته میزان آن در هر نوبت کمتر از 100 میلیگرم میباشد. کافئین دارای یک اثر تحریک مرکزی مشابه با آمفتامین است که خستگی را تقلیل داده و تمرکز و هوشیاری را افزایش می دهد ولی مقادیر بالای آن میتواند باعث لرزش اندامها، اضطراب، بیخوابی و بروزحالت عصبی شود.

78) جدیدترین مقررات ضد دوپینگ چیست؟

در جدیدترین مقررات آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ ( WADA 2008 )، استفاده از هر دارویی باید محدود به موادی باشد که از نظر پزشکی موجه باشد. موادی که مصرف آنها در هر زمانی، حتی خارج از مسابقات، ممنوع است عبارتند از داروهای آنابولیک، هورمونها ( اریتروپویتین، هورمون رشد و داروهای مشابه، گنادوتروپینها در مردان، انسولین و کورتیکوتروفینها )، داروهای محرک گیرنده بتا2 سمپاتیک ( باستثنای داروهای استنشاقی ضدآسم مانند سالبوتامول، به شرط تجویز پزشک و به مقدار مجاز )، داروهای ضدهورمون یا تغییردهنده هورمون ( مهارکننده های آروماتاز شامل anastrozole, letrozole, aminoglutethimide, exemestane, formestane, testolactone ، تغییردهنده های استروژن شامل raloxifene, tamoxifen, toremifene ، سایر داروهای ضداستروژن شامل clomiphene, cyclofenil, fulvestrant و داروهای تغییردهنده میواستاتین )، داروهای ادرارآور و سایر عوامل ماسکه کننده ( اپی تستوسترون، پروبنسید، مهارکننده های آلفا- ردوکتاز مانند finasteride, dutasteride، و داروهای حجیم کننده پلاسما مانند آلبومین، دکستران و هیدروکسی اتیل استارچ ).

79) ژن دوپینگ چیست؟

براساس مقررات جدید آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ ( WADA 2008 )، ژن دوپینگ شامل استفاده غیرپزشکی از سلولها، ژنها، اجزای ژنتیک، یا تغییر بیان ژنهایی که توانایی تقویت عملکرد ورزشکار را دارند، ممنوع است. همچنین هرگونه اقداماتی که منجر به تشدید انتقال اکسیژن ( دوپینگ خونی ) یا تغییر نتایج آزمایش دوپینگ ( کاتتریزاسیون، تعویض یا تغییرادرار ) شود و نیز تزریقات داخل وریدی ممنوع است. در موارد اورژانس که تزریق داخل وریدی ضروری باشد، ارائه تأییدیه پزشکی الزامی است.

80) چه مواردی از دوپینگ تنها در جریان مسابقات ممنوع هستند؟

مواردی که در حین مسابقات ممنوع هستند، علاوه بر موارد فوق الذکر، عبارتند از داروهای محرک ( باستثنای bupropion, caffeine, phenylephrine, phenylpropanolamine, pipradol, pseudoephedrine, synephrine و آدرنالین به شکل ترکیب با داروهای بی حس کننده موضعی، Cathine با غلظت کمتر از 5 و ephedrine و methylephedrine با غلظت کمتر از 10 میکروگرم بر میلی لیتر ادرار)، مخدرها، حشیش، ماری جوانا و تمام گلوکوکورتیکوئیدها مگر با تأیید پزشک ( باستثنای داروهای جلدی ). حد مجاز الکل در برخی ورزشها مانند کاراته و اتومبیلرانی تعیین شده است (0.10 g/L ). مصرف بتابلوکرها ( پروپرانولول یا ایندرال، ... ) در ورزشهایی مانند اتومبیلرانی، تیراندازی، ژیمناستیک و کشتی ممنوع است.

81) آیا آزمایش دوپینگ محدود به نمونه ادرار و خون است؟

بر اساس مقررات IAAF (INTERNATIONAL ASSOCIATION OF ATHLETICS FEDERATIONS ) نقض مقررات ضد دوپینگ هنگامی روی میدهد که یک ماده ممنوع یا متابولیتها یا نشانگرهای آن در بافتها یا مایعات بدن یک ورزشکار یافت شود. مایعات بدن در حال حاضر محدود به ادرار و خون است ولی IAAF این حق را برای خود محفوظ میداند که در صورت لزوم، همگام با پیشرفتهای علمی، بتواند آزمایش را بر روی تمام بافتها و مایعات بدن انجام دهد. هر ورزشکار حق دارد از موضوع جمع آوری نمونه با هدف تست دوپینگ، مقام درخواست کننده، نوع نمونه، شرایطی که باید پیش از نمونه برداری رعایت شود، وحقوق قانونی خود مطلع گردد. ورزشکار حق دارد هنگام حضور در ایستگاه کنترل دوپینگ، نماینده یا در صورت لزوم فرد تفسیرکننده ای به همراه داشته باشد و اطلاعات تکمیلی درباره فرآیند نمونه گیری را از مقامات مربوطه بخواهد. همچنین در مواردی که دلایل معتبری موجود باشد، ورزشکار میتواند درخواست کند تا زمان گزارش به ایستگاه کنترل دوپینگ به تعویق بیفتد.

82) چه شرایطی در هنگام نمونه گیری برای آزمایش دوپینگ باید رعایت شود؟

ورزشکار در تمام مدت، از زمانی که لزوم انجام تست دوپینگ به وی اطلاع داده میشود تا تکمیل فرآیند نمونه گیری، باید در معرض دید افسر کنترل دوپینگ ( DCO ) یا چپرون باشد ( Chaperone مقام رسمی است که اختیارات وی شامل مطلع ساختن ورزشکار، همراهی وی تا هنگام ورود به ایستگاه کنترل دوپینگ، و در صورت لزوم نظارت و تأیید صحت نمونه گیری است ). شرایط نمونه گیری باید به طور کامل رعایت شود و ورزشکار باید از پیامدهای احتمالی عدم رعایت شرایط نمونه گیری مطلع باشد. گزارش به ایستگاه کنترل دوپینگ، باستثنای مواردی که ورزشکار بدلایل موجه مانند شرکت در مراسم توزیع مدالها، مصاحبه مطبوعاتی، سرد کردن، یا درمان پزشکی تأخیر داشته باشد، باید بلافاصله و حداکثر در عرض 60 دقیقه پس از اطلاع انجام گیرد. ورزشکار از هنگام اطلاع تا هنگام ترک ایستگاه کنترل دوپینگ باید به طور مداوم تحت نظر باشد.

83) نمونه ادرار برای آزمایش دوپینگ چگونه تهیه میشود؟

DCO/Chaperone باید جنسیت مشابه با ورزشکار داشته و در تمام مراحل نمونه گیری حاضر باشد. هیچ فرد دیگری جز DCO/Chaperone و ورزشکار نباید در توالت حضور داشته باشد. برای اطمینان از منشاء نمونه، باید قسمتی از بدن ورزشکار که توسط DCO/Chaperone مشاهده میشود به حدی باشد که نشان دهد ادرار از بدن ورزشکار خارج میشود. این معمولاً به معنی مشاهده نیم تنه برهنه ورزشکار تا زیر زانو است. حجم ادرار باید حداقل 75 میلی لیتر باشد. 30 میلی لیتر از نمونه در ظرف B ریخته شده و سپس ظرف A پر میشود. مقدار کمی از نمونه در ظرف اول باقی میماند که برای اندازه گیری وزن مخصوص بکار میرود. وزن مخصوص ادرار باید حداقل 1.010 و در صورت استفاده از رفراکتومتر 1.005 باشد. در غیر اینصورت، نمونه گیری باید تکرار شود. فاصله بین دو نمونه باید حداقل 1 ساعت باشد و در این حین، ورزشکار باید به طور مداوم تحت نظر بوده و از مصرف مایعات خودداری نماید.

84) آیا سونوگرافی به تشخیص زودرس سرطان پستان کمک میکند؟

تشخیص زودرس باعث کاهش میزان مرگ و میر ناشی از سرطان پستان میشود. ماموگرافی قادر به نشان دادن رسوب کلسیم ( کلسیفیکاسیون )است ولی بیشتر سرطانهای پستان فاقد کلسیفیکاسیون هستند و در ماموگرافی به ویژه در خانمهای جوان به سختی میتوان آنها را تشخیص داد. ماموگرافی دیژیتال تا حدی بهتر از ماموگرافی معمولی است ولی محدودیت آن در تشخیص توده های بدون کلسیفیکاسیون همچنان باقی است. مشکل اصلی غربالگری سرطان پستان در خانمهای زیر 50 سال این است که تراکم بافت پستان آنان بالا بوده، شیوع سرطان پایین ولی سرطان پستان در این سنین از نظر بیولوژیک مهاجم تر است. سونوگرافی برای غربالگری سرطان پستان قادر به تشخیص توده های کوچکی است که در ماموگرافی مشاهده نمیشوند ولی کارآیی آن به شدت وابسته به مهارت پزشک سونوگرافیست است. همچنین موارد مثبت کاذب ( مواردی که سونوگرافی تومور نشان داده ولی در واقع توموری وجود ندارد ) نیز ممکن است افزایش یابند. به همین دلیل توصیه میشود استفاده از سونوگرافی محدود به خانمهایی باشد که خطر سرطان پستان در آنان بیشتر است.

85) احتمال ابتلا به سرطان پستان در چه کسانی بیشتر است؟

بیشترین خطر ابتلا به سرطان پستان در خانمها هنگامی است که به سن 45 سالگی میرسند. حدود نیمی از موارد سرطان پستان پس از 65 سالگی روی میدهد. حدود 20% زنان مبتلا به این سرطان، سابقه فامیلی ابتلا به آن را دارند. سایر عوامل خطرساز سرطان پستان عبارتند از عدم زایمان یا اولین زایمان پس از 30 سالگی، قاعدگی در سنین پایین، الکل، سابقه قبلی سرطان پستان یا ضایعاتی که خطر تبدیل به سرطان دارند، جهش ژنهای BRCA1 و یا BRCA2 و سابقه پرتوتابی به قفسه سینه یا زیربغل. توده های بدخیم هنگام لمس معمولاً سفت هستند و حاشیه نامنظم دارند. گاهی نوک پستان یا پوست ناحیه فوقانی توده بدخیم ممکن است به طرف داخل کشیده شود. تشخیص قطعی تنها پس از انجام بیوپسی میسر است. بیوپسی ممکن است در مطب پزشک و یا در اتاق عمل انجام شود. پاتولوژیست با بررسی نمونه بیوپسی در آزمایشگاه، نوع سرطان ومهاجم بودن آنرا تشخیص میدهد. همچنین درجه ای به تومور داده میشود که نشاندهنده شدت بدخیمی است و درجه بافت شناسی یا histology grade نام دارد. تومورهای درجه 3 مهاجم تر هستند.

86) انجام چه آزمایشهای دیگری در مبتلایان به سرطان پستان ضروری است؟

آزمایشهای دیگر شامل مشخص کردن اندازه تومور، فاصله تومور از حاشیه جراحی، گرفتاری عروق خونی و لنفاوی و تعیین گیرنده های هورمونی در بافت تومور است. وجود گیرنده استروژن ( ER ) و پروژسترون ( PR ) نشاندهنده احتمال پاسخ به هورمون درمانی و پیش آگهی بهتر است. همچنین وجود پروتئین دیگری به نام HER2/neu در بافت تومور نشان میدهد داروی هرسپتین تا چه حد مؤثر خواهد بود. این نمونه دیگری از نقش پروتئومیک در تشخیص و درمان بیماریها است. آزمایشهایی که برای تعیین میزان پیشرفت و گسترش ( مرحله یا stage ) بیماری انجام میشود شامل رادیوگرافی قفسه سینه، اسکن استخوان، سی تی اسکن، اِم آر آی و PET است. تومورهای مرحله 1 محدود به ناحیه پستان هستند در حالیکه تومورهای مرحله 4 به نواحی دیگر گسترش یافته اند. در نهایت، درمان براساس نتایج آزمایشهای فوق انجام میشود.

87) درمان سرطان پستان چیست؟

درمان شامل جراحی، شیمی درمانی، هورمون درمانی، و پرتودرمانی است. اطلاع از آخرین پیشرفتها در زمینه درمان سرطان در هنگام تصمیم گیری درباره انتخاب روش درمان بسیار ضروری است. بیشتر خانمها جراحی را ترجیح میدهند. در حال حاضر روشهای جراحی محافظه کارانه امکان حفظ تمام یا بخشی از پستان را برای برخی بیماران فراهم کرده است. درگذشته نه چندان دور، جراحی شامل برداشتن تمام پستان همراه با غددلنفاوی مجاور بود. این کار احتمال عود سرطان را کاهش میدهد ولی مشکلات متعددی به ویژه از نظر زیبایی ایجاد میکند. در صورتی که جراحی محافظه کارانه امکان پذیر نباشد، پس از بهبود محل جراحی اول، میتوان با انجام جراحی ترمیمی بخشی از این مشکلات را حل کرد.

88) آزمایش مولتی ژن برای سرطان پستان چیست؟

انجمن سرطان شناسی بالینی آمریکا ( ASCO ) و شبکه جامع ملی سرطان ( NCCN ) اخیراً توصیه هایی برای استفاده از آزمایش مولتی ژن با هدف پیش بینی خطر عود سرطان پستان و اثربخشی برخی درمانها ارائه کرده اند. این آزمایش مولتی ژن Oncotype DX نام دارد و یک روش مولکولی برای جستجوی مجموعه ای از 21 ژن در بافت تومور است. این آزمایش به ویژه در بیمارانی توصیه میشود که سرطان پستان آنان در مراحل ابتدایی تشخیص داده شود و غدد لنفاوی گرفتار نباشند و آزمایش گیرنده استروژن ( ER ) نیز مثبت باشد. بیمارانی که تومور آنان ER مثبت باشد، اغلب با داروی ضد استروژن تاموکسیفن درمان میشوند. با این حال، تمام تومورهای ER مثبت به درمان تاموکسیفن پاسخ نمیدهند. Oncotype DX به پیش بینی احتمال پاسخ به درمان تاموکسیفن کمک میکند. بیمارانی که نتایج Oncotype DX آنان نشاندهنده خطر بالای عود تومور باشد، بهتر است تحت شیمی درمانی استاندارد قرار گیرند. البته نتایج بالینی استفاده از آزمایشهای بیان ژن، مانند Oncotype DX، هنوز به روشنی مشخص نشده است و مطالعات در این زمینه ادامه دارد.

89) اهمیت یادآوری در انجام بموقع غربالگری چیست؟

آزمایشهای دوره ای اهمیت بسیاری در تشخیص زودرس بیماری یا اطلاع بموقع از تغییرات در وضعیت بیماران دارد. با این حال اغلب افراد فواصل توصیه شده برای انجام آزمایشهای دوره ای در مواردی مانند دیابت، بیماری قلبی، و سرطان را رعایت نمیکنند. اخیراً پژوهشگران نشان داده اند یادآوری تلفنی یا با استفاده از ایمیل، باعث بهبود چشمگیر این وضعیت شده و نسبت افراد مراجعه کننده بوضوح افزایش می یابد. این مظالعات مثال خوبی از نقش پزشکان در تشویق مردم برای تکمیل معاینات و آزمایشهای روتین، با هدف تشخیص و درمان زودرس و بموقع است. کالج پاتولوژیستهای آمریکا برای کمک به یادآوری زمان مناسب برای انجام این معاینات و آزمایشها، سرویس ایمیل رایگان راه اندازی کرده است که شامل آزمایش کلسترول، غربالگری سرطان روده بزرگ، قند ناشتا ( دیابت )، ماموگرافی ( سرطان پستان ) و پاپ اسمیر ( سرطان دهانه رحم ) است. اگر طرفدار چک آپ هستید و مایلید این ایمیلهای یادآور را دریافت کنید، برای اطلاعات بیشتر به این نشانی مراجعه نمائید: http://www.myhealthtestreminder.com/

90) آیا تشخیص سل با آزمایش خون امکان پذیر است؟

اخیراً روش جدیدی برای تشخیص سل با استفاده از نمونه خون ابداع شده که نتایج در عرض 2 روز مشخص می شود. ELISpot-Plus ،در کنار تست توبرکولین که آزمایش جلدی است و مدتهاست که استفاده میشود، در مدت کوتاهی با صحت 99% تشخیص سل را رد میکند. سل یکی از مقلدهای بزرگ پزشکی و قادر به ایجاد علائم بیماریهای دیگر است. تظاهرات متنوع سل باعث میشود مبتلایان به این بیماری مدتها تشخیص داده نشوند. با استفاده از روش جدید، پزشکان میتوانند تشخیص سل را به راحتی و در مدت کوتاهی کنار بگذارند و به سراغ تشخیصهای احتمالی دیگر بروند. استفاده از تست جلدی توبرکولین به تنهایی به دلیل نتایج مثبت کاذب در افرادی که واکسن ب ث ژ دریافت کرده اند، از ارزش محدودی برخوردار است. ELISpot-Plus قادر به افتراق عفونت سل از واکسن ب ث ژ است، چرا که در این روش تنها لنفوسیتهایی قادر به ایجاد نتیجه مثبت هستند که توسط عفونت سل فعال شده باشند. تنها محدودیت ELISpot-Plus این است که قادر به افتراق عفونت فعال از عفونت نهفته نیست.